ब्राह्मणश्रेष्ठः याज्ञवल्क्यः तस्य राज्ञः पुरोहितः आसीत्। स राजा श्रेष्ठतमः याज्ञवल्क्यं पुरोहितं पप्रच्छ। भोगश्च मोक्षश्च द्वौ अपि परमत्वेन मुनिभिः परिगण्येते। सेवकदास्यागजाश्वरथयुक्तः भोगः श्रेयः इति मन्यते। किन्तु भोगः क्षणिकः, असंतोषेण समाप्तिम् आप्नोति, केवलं मोक्षः अनुत्तमः; स एव परः, भोगात् अपि श्रेयः। कथं भोगेन मोक्षः सिध्यति इति पृष्टवान्। याज्ञवल्क्यः उवाच—सर्वसङ्गपरित्यागेन मोक्षः लभ्यते, किन्तु सः महद् दुःखेन सुलभः न भवति। कथं सुलभेन मार्गेण मोक्षः लभ्यते, ब्राह्मणश्रेष्ठ, इति वद। वरुणः तव गुरुश्च श्वशुरश्च, सः त्वयि स्नेहितः। तत्र गच्छ, हे राजन्, सः तव हिताय उपदिश्यति। ततः याज्ञवल्क्यः जनकश्च वरुणं जग्मतुः, चित्ते न प्रमादं कृत्वा, मोक्षमार्गं तं क्रमशः पप्रच्छताम्। वरुण उवाच—द्विधा मोक्षः प्रतिष्ठितः, कर्मणा च अकर्मणा च। वेदे मार्गः निश्चितः, कर्म एव अकर्मणः श्रेष्ठम्। धर्मार्थकाममोक्षाश्चत्वारः अपि कर्मबद्धाः; तस्मात् अकर्मणोऽपि मोक्षमार्गः उत्पद्यते इति। कर्मणा सर्वेऽपि पुरुषार्थाः साध्यन्ते, तस्मात् वेदविहितं कर्म सर्वात्मना पुरुषैः कर्तव्यम्। तेनैव लोके जनाः भोगं च मोक्षं च प्राप्नुवन्ति; कर्मणः पुण्यं, अकर्मणः अपि, आश्रमेषु दृश्यते। श्रूयतां च जन्मनः विषये—चत्वारः आश्रमाः, तेषां कर्म द्वारम् इति। गृहस्थाश्रमः चतुर्णाम् उत्तमः; तस्मात् भोगश्च मोक्षश्च तस्मात् एव जायते—एष मे मतिः। एवं श्रुत्वा, जनकः याज्ञवल्क्यश्च वरुणं सम्पूज्य पुनः पप्रच्छतुः—किं स्थानम्, किम् क्षेत्रं वा, यत्र भोगमोक्षौ सुलभौ? तद् ब्रूहि, देवश्रेष्ठ, त्वं सर्वज्ञः अस्माकं नमः। पृथिव्यां भारतं क्षेत्रं, तत्र दण्डकं पुण्यतमम्; तत्र कृतानि कर्माणि जनानां भोगमोक्षदायकानि। तीर्थेषु गौतमी गङ्गा श्रेष्ठा, सा जनानां मोक्षदायिनी; तत्र यज्ञदानाभ्यां भोगमोक्षौ लभ्येते। एवं वरुणवाक्यं श्रुत्वा, याज्ञवल्क्यः जनकश्च तेन अनुमोदितौ स्वपुरीं प्रतिनिवृत्तौ। जनकः अश्वमेधादीन् यज्ञान् अकार्षीत्, तत्र याज्ञवल्क्यः पुरोहितः आसीत्। स राजा गङ्गातटे निवसन् यज्ञैः मोक्षं प्राप्तवान्; तत्रैव बहवः जनकनामानः राजानः कर्मणा मोक्षं प्राप्तवन्तः। गौतमीगुणेन महाभागाः मोक्षं प्राप्नुवन्; ततोऽस्मात् तीर्थात् जनस्थानम् इति प्रसिद्धम् अभवत्। जनकानां यज्ञशाला जनस्थानं नाम, योजने चत्वारि विस्तीर्णम्; तस्य केवलस्मरणेन सर्वपापानि नश्यन्ति। तत्र स्नानेन, दानेन, पितृयज्ञेन, तीर्थस्मरणेन, गमनेन, भक्त्या सेवया वा, सर्वकामान् प्राप्नोति, मोक्षं च लभते। अरुणा वरुणा च नद्यः पुण्याः कल्याण्यः; तयोः संगमः गङ्गायां परमपावनः। तस्य पापनाशकस्य उत्पत्तिं शृणु। कश्यपस्य ज्येष्ठपुत्रः सूर्यः त्रैलोक्यविख्यातः। स एव त्रैलोक्यचक्षुः, तीक्ष्णरश्मिः, सप्ताश्वरथसंयुतः, सर्वैः पूजितः; तस्य पत्नी उषा, त्वष्टुः कन्या, त्रिलोकेषु सुन्दरी। सा पतिसंयोगदाहं न सहमाना चिन्तयामास—किं करिष्यामि इति। तस्याः सुतौ वैवस्वतः मनुः च यमः च, तथा पुण्या यमुनानदी—तस्य आश्चर्यकारणं शृणु। सा स्वच्छायां स्वरूपेण सृष्टवती; उषा ताम् उक्तवती—मम सदृशी भव। मम आज्ञया पतिं पुत्रांश्च पालय; यावत् मम आगमनं, प्रियपत्नी भव। एतान् पुत्रान् प्रति विशेषतः, एष कार्यः गुप्तः भवतु। छायायाः प्रतिवचनम्—एवं अस्तु इति; ततः उषा गृहेन निष्क्रान्ता। सर्वं उक्त्वा, शीघ्रं गत्वा, शान्तरूपेच्छया, उषा त्वष्टुः गृहं प्राप्य तस्मै सर्वं निवेदयामास। त्वष्टा विस्मितः, पुत्र्याः स्नेहात्, उवाच—स्त्रियाः स्वेच्छया गन्तुं न उचितम्; तव पुत्राः, पतिश्च सूर्यः, कथं भविष्यन्ति? अहम् अपि भीतः अस्मि; गृहं प्रतिगच्छ। पितुः वचः श्रुत्वा, सा पुनः पुनः प्रतिषेधयामास; ततः शीघ्रं गत्वा, कुरूनां उत्तरदेशे तपः अकर्त्। तत्र, अश्व्याकारं स्वीकृत्य, उषा घोरं तपः अकरोत्, प्रियतमे सूर्ये चित्तं स्थिरं कृत्वा, तं द्रष्टुं न शक्ता। तावत् छाया, उषारूपिणी, सूर्येण सह वसन्ती, पुत्रान् अपि जनयामास। छायायाः पुत्राः सावर्णिः शनैश्चरश्च, विष्टी च दुष्टकन्या; सा पुत्रेषु पक्षपातं कृतवती। उषायाः पुत्रेषु, यमः छायायाः अन्यायेन कुपितः। दक्षिणदिक्पालः यमः छायायाः पादेन ताडितवान्, तस्याः पक्षपातदोषात्। छाया शप्तवती—पापिन्, तव पादः पततु मम वचनेन। तस्य पादः शुष्कः अभवत्; सः दुःखेन रुदन्, पितरं सवितारं गत्वा सर्वं न्यवेदयत्।