भगवती गौतमीया सह संयोगं प्राप्य त्वं नदीरूपं भविष्यसि, ततः प्रियः मम पुनः स्वं रूपं प्राप्स्यसि इति मुनिना उक्तं श्रुत्वा, अहल्या पतिव्रता सा तथैव चकार। एवमिन्द्रप्रियायाः गौतमस्य भार्यायाः अहल्यायाः देवी गौतमीया सह संयोगः अभवत्। अहल्या सा मया पूर्वं निर्मितं रूपं पुनः प्राप्तवती। तदा देवानां राजा, कृताञ्जलिः, गौतमं प्रति प्रार्थयन् वचः अब्रवीत्—"रक्ष मां, मुनिश्रेष्ठ, पापिष्ठोऽहमिह आगतः। त्वच्चरणयोः पतितं मां दृष्ट्वा, गौतमः करुणया उक्तवान्—'गौतमीं गच्छ, शुभं ते अस्तु, स्नाहि, पुरन्दर। क्षणेन ते पापानि नश्यन्ति, सहस्राक्षो भविष्यसि।'" एवमेतौ अद्भुतौ दृष्टौ—अहल्यायाः पुनरुत्थानं तथा सहस्राक्षस्य शचीपतिं च इति नारदाय कथितम्। तस्मात् तस्मिन्नेव तीर्थे, यत्र अहल्या पुनः संयोगं प्राप्तवती, 'इन्द्रतीर्थ' इति नाम प्रसिद्धं जातं, सर्वकामप्रदं नराणां कीर्तितम्। ततः परं अन्यत् पुण्यस्थानं अस्ति, 'जनस्थान' इति प्रसिद्धं, चत्वारि योजनानि व्याप्य स्थितम्; तस्य स्मरणमात्रेण पुरुषाणां मोक्षः लभ्यते। वैवस्वतवंशे कश्चन राजा जनकः नाम जातः, स जलाधिपतेः गुणार्णवा नाम कन्यां पाणिग्राहं कृतवान्। स राजा जनकः जनकानां मूलं, धर्मार्थकाममोक्षाणां धारकः; तस्य भार्या गुणार्णवा तस्य सदृशगुणसम्पन्ना। याज्ञवल्क्यः ब्राह्मणश्रेष्ठः तस्य राज्ञः पुरोहितः आसीत्। स राजा उत्तमं याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"भोगश्च मोक्षश्च, उभयं मुनिभिः श्रेयस्करं कथ्यते; सेवकदास्यगजाश्वरथैः सहितः भोगः श्रेष्ठः।" परंतु भोगः अल्पकालिकः, दुःखान्तः; मोक्षः तु अनुत्तमः, भोगात् श्रेयः। कथं भोगेन मोक्षः लभ्यते इति पृष्टम्। याज्ञवल्क्यः उक्तवान्—"सर्वासां स्पृहाणां परित्यागेन मोक्षः लभ्यते, स तु कठिनः। कथं सुलभेन मोक्षः सिध्येत्, ब्राह्मणश्रेष्ठ, इति वद।" तदा याज्ञवल्क्याय जलाधिपतिर्गुरुः पितृश्च, स तव हितकामः; तं गच्छ, स तव हितं वक्ष्यति इति उक्तम्। ततः याज्ञवल्क्यः सह राजा जनकेन वरुणं गत्वा, निर्विकारेण मोक्षमार्गं यथाक्रमं पप्रच्छताम्। वरुणः उक्तवान्—"द्विधा मोक्षः स्थितः—कर्मणा च अकर्मणा च; मार्गः वेदेन निश्चितः, कर्म तु अकर्मणः श्रेयः।" धर्मार्थकाममोक्षाः सर्वे कर्मबद्धाः; तस्मात् मोक्षमार्गः अपि अकर्मणः उद्भवति इति उक्तम्। कर्मणा सर्वे अभिलषितानि सिध्यन्ति, तस्मात् वेदविहितं कर्म सर्वात्मना कर्तव्यं। तेन जनाः इह भोगं च मोक्षं च प्राप्नुवन्ति; कर्मणः पुण्यं च अकर्मणः अपि लाभः आश्रमेषु दृश्यते। जन्मविषये अपि शृणु; चत्वारः आश्रमाः, तेषां द्वारं कर्म इति। तेषु गार्हस्थ्याश्रमः पुण्यतमः; तस्मात् भोगश्च मोक्षश्च तस्मात् जायते इति मम मतिः। एवं श्रुत्वा जनकः याज्ञवल्क्यश्च, वरुणं पूजयित्वा, पुनः प्रष्टुम् आरभेताम्—"किं स्थानं, किं तीर्थं यत्र भोगमोक्षौ लभ्येते? तद् ब्रूहि, देवश्रेष्ठ, त्वं सर्वज्ञः, नमः ते।" वरुणः उक्तवान्—"पृथिव्यां भारतं देशः, तत्र दण्डकः पुण्यः; तस्मिन्क्षेत्रे कृतं कर्म भोगमोक्षप्रदम्।" "तीर्थेषु गौतमी गङ्गा श्रेष्ठा, सा जनानां मोक्षप्रदा; तत्र यज्ञदानाभ्यां भोगमोक्षौ प्राप्येते।" याज्ञवल्क्यः जनकश्च वरुणवचनं श्रुत्वा, तेन अनुमतौ, स्वनगरे प्रत्यागच्छताम्। राजा जनकः अश्वमेधादीन् यज्ञान् अकरोत्; तत्र याज्ञवल्क्यः पुरोहितः आसीत्। गौतमीगङ्गातटे वसन् राजा यज्ञैः मोक्षं प्राप्तवान्; अन्ये अपि बहवः जनकनाम्नः नृपाः तत्र कर्मणा मोक्षं प्राप्तवन्तः। गौतमीगुणेन महाभागाः मोक्षं प्राप्तवन्तः; तस्मात् तत् पुण्यस्थानं 'जनस्थान' इति प्रसिद्धं जातम्। जनकानां यज्ञशाला 'जनस्थान' इति कथ्यते, चत्वारि योजनानि व्याप्य स्थितम्; तस्य स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयः स्यात्। तत्र स्नानदानपितृयज्ञस्मरणतीर्थगमनभक्तिसेवाभिः, सर्वकामाः लभ्यन्ते, मोक्षः च। अरुणा च वरुणा च नद्यौ पुण्ये शुभे च, तयोः संगमः गङ्गायां परमं पुण्यतीर्थं। तस्य पावनस्य उत्पत्तिं शृणु—कश्यपस्य ज्येष्ठः पुत्रः सूर्यः, यः त्रैलोक्ये प्रसिद्धः। स त्रैलोक्यनेत्रः, तीक्ष्णरश्मिः, सप्ताश्वयुक्तः, सर्वैः पूजितः; तस्य भार्या उषा, त्वष्टुः कन्या, त्रैलोक्ये रम्या। सा पतिसंयोगे आतपदाहं सहन्तुं न शक्नोति स्म; सा मनसा विचारयामास—'किं करणीं?' तस्याः पुत्रौ वैवस्वतमनुश्च यमश्च, यमुनानदी च पावनी; तत्र आश्चर्यकारणं शृणु। सा उषा स्वस्यैव छायां स्वरूपवत् सावधानं निर्माय, ताम् उषा उक्तवती—'मम सदृशी भव।' 'मम आज्ञया पतिं पुत्रांश्च पालय; यावत् मम आगमनं, तावत् पतिव्रता भव।' एवं पुण्यकथायाः वर्णनं समाप्तम्।