प्रिये शृणु। स्वप्रियायाः मार्गे विचिन्वान् मुनिः तं मुषिकरूपिणं मृगालये ददर्श, तं च पप्रच्छ—'कः त्वम्?' स तु मिथ्यावदनं प्रत्युवाच—'भस्मसात् भवेयम्।' ततः शचीपतेः सः भगवतः कराभ्यां सम्यगञ्जलिं कृत्वा सस्मितं वचनं व्याजहार—'अहं शच्याः पतिः, पुरहरः, पुरुषैः स्तुतः, हे तपस्विन्।' पुनः स उवाच—'एष पापः मम सम्प्राप्तः; यथावदुक्तं सत्यमेव, हे निष्पाप। महापातकं कृतवान् अहम्, हे मुनिवर।' ततोऽपि सः विनयपूर्वकं प्राह—'हे ब्रह्मन्, येषां हृदयं कामबाणैः विदीर्णं, ते किम् न कुर्वन्ति? क्षमस्व मां, दयासिन्धो, यद्यपि महापापी अस्मि।' धार्मिकाः खलु दुःखिताः अपि कदापि कठोरं नाचरन्ति; तानि वचनानि श्रुत्वा, स मुनिः क्रोधेन पूरितः सन् हरिं प्राह। 'भक्त्या भगस्य यत्पापं कृतं, तत् त्वं सहस्रभगः भव।' इत्युक्त्वा, क्रुद्धः मुनिः पुनरुवाच—'त्वं शुष्कनदी रूपेण भव।' ततः सा देवी तं मुनिं प्रसादयितुम् आरब्धवती, तं चावस्थां सम्यग्वर्णयामास। मुनिः पुनरुवाच—'याः पापात्मिकाः स्त्रियः अन्तरेण मनसा अपि अन्यं पुरुषं कामयन्ते, ताः अनन्तनरकं यान्ति, तेषां च सर्वाः पितरः अपि।' ततो मुनिः प्रसन्नचित्तः सन् उवाच—'मम वचनं शृणु, हे प्रभो; एते साक्षिणः मम समीपं तव रूपेण आगताः।' 'एवं अस्तु' इति लोकपालाः ऊचुः; सत्यवती अहल्या अपि तदन्वमुद्रत। मुनिः ध्यानयोगेन तत्त्वं विज्ञाय, शान्तः सन् पतिव्रतायै वाक्यमुवाच। 'हे शुभे, यदा त्वं गौतमी नद्याः सह संगच्छसि, तदा त्वं नदीरूपा भविष्यसि; ततः प्रियं मम रूपं पुनः लप्स्यसे।' मुनिवचनं श्रुत्वा, सा पतिव्रता अहल्या तदनुसारं चकार; अहल्या गौतमस्य प्रिया गौतमी देवीसहितं संगता। सा तद्रूपं पुनः प्राप्तवती यत् पूर्वं मया सृष्टम्। तदा शचीपतिः इन्द्रः कराभ्यां अञ्जलिं कृत्वा गौतमं प्राह। 'रक्ष मां, हे मुनिश्रेष्ठ, महापापी अस्मि, तव गृहमागतः; पादयोः पतितं मां दृष्ट्वा, गौतमः दयया प्राह।' 'गौतम्यां गच्छ, वरोऽस्तु ते; स्नाहि, हे पुरन्दर। क्षणेन तव पापानि नश्यन्ति, पुनः सहस्राक्षः भविष्यसि।' नारद! अहं च अद्भुतद्वयं दृष्टवान्—अहल्यायाः पुनः प्राप्तिः, च सहस्राक्षस्य शच्याः पतित्वं च। तस्मात् तस्मिन्नेव तीर्थे अहल्या संगता, तत् इन्द्रतीर्थं नाम विख्यातम्, सर्वकामदं नराणां स्मृतम्। ततः परं अन्यत् पुण्यस्थानं अस्ति, जनस्थानं नाम, चत्वारि योजनानि व्याप्नोति; तस्यस्मरणेन पुरुषः मोक्षमवाप्नोति। वैवस्वतवंशे कश्चन राजा जातः, जनकः नाम, यः वारुणस्य पुण्यकन्यां गुणार्णवां पत्नीत्वेन स्वीकृतवान्। स जनकः सर्वजनकानां मूलभूतः, धर्मार्थकाममोक्षेषु स्थितः; तस्य भार्या अपि सदृशगुणसम्पन्ना। तस्य राज्ञः याज्ञवल्क्यः ब्राह्मणश्रेष्ठः पुरोहितः आसीत्। राजा याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—'भोगश्च मोक्षश्च, द्वौ परमौ मुनिभिः कथितौ; सेवकदासीगजाश्वरथैः सहितः भोगः श्रेष्ठः।' 'भोगः तु क्षणिकः, दुःखान्तः; मोक्षः एव अनुत्तमः। कथं भोगेन मोक्षः सुलभः?' इति पृष्टः, याज्ञवल्क्यः प्राह—'सर्वासां स्पृहाणां परित्यागेन मोक्षः लभ्यते, सुदुष्करः; किं तु, हे ब्रह्मन्, सुलभेन मार्गेण मोक्षः कथं स्यादिति वद।' 'वारुणः तव गुरुश्च, श्वशुरश्च, सदा तव हितेषु प्रवृत्तः; तं गच्छ, स ते हितं वक्ष्यति।' ततो याज्ञवल्क्यः स जनकश्च वरुणं गतौ, तं च निर्भयेन चित्तेन मोक्षमार्गं पप्रच्छतुः। वरुणः प्राह—'द्विविधा मोक्षस्य सिद्धिः—कर्मणा च अकर्मणा च; वेदेन मार्गः निश्चितः, कर्मैव श्रेष्ठम्।' 'सर्वे पुरुषार्थाः कर्मबद्धाः; तस्मात् अकर्मणः अपि मोक्षमार्गः सम्भवति। कर्मणा सर्वे सम्पद्यन्ते, तस्मात् पुरुषैः वेदविहितं कर्म सम्यगाचरणीयम्। तेन भोगश्च मोक्षश्च प्राप्यते; कर्मणः पुण्यं च अकर्मणः अपि लाभः आश्रमेषु दृश्यते।' 'जन्मनः अपि वचनं शृणु; चत्वारः आश्रमाः, तेषां कर्मैव द्वारम्। गृहस्थाश्रमः सर्वश्रेष्ठः; तस्मात् भोगमोक्षौ तत्रैव, एष मे मतिः।' इति श्रुत्वा, जनकः याज्ञवल्क्यश्च वरुणं सम्पूज्य पुनः पप्रच्छतुः—'किं स्थलम्, किम् तीर्थं, यत्र भोगमोक्षौ लभ्येते? ब्रूहि, सर्वज्ञ, नमः ते।' 'भूमौ भारते देशः, तत्र दण्डकं पुण्यतमम्; तत्र क्षेत्रे कर्मणा भोगमोक्षौ लभ्येते। तीर्थेषु गौतमी गङ्गा श्रेष्ठा, सा मोक्षदायिनी; तत्र यज्ञदानाभ्यां भोगमोक्षौ प्राप्येते।' इति श्रुत्वा, याज्ञवल्क्यजनकौ वरुणेन अनुमोदितौ स्वपुरं प्रतिजग्मतुः। जनकः अश्वमेधादीन् यज्ञान् अकार्षीत्, तत्र याज्ञवल्क्यः पुरोहितः आसीत्। गङ्गातटे वसन् स राजा यज्ञैः मोक्षमवाप्तवान्; तत्रैव अनेकाः जनकनामा राजानः कर्मणा मोक्षं प्राप्तवन्तः। गौतम्याः प्रसादेन महाभागाः मोक्षं प्राप्तवन्तः; ततोऽस्मात् जनस्थानं नाम तत् पुण्यतीर्थं विख्यातम्।