गौतमस्य गुणैः आकृष्टः, तस्य रूपं स्मरन्, इन्द्रः स्मितं कृत्वा अहल्यायाः हस्तं गृह्य अन्तः प्रविष्टः। अहल्या तं न गौतमं इति नाजानात्, गौतमं तु शिष्यैः सह गतम् मन्यन्ती, यथेष्टं रममाणाऽभवत्। यदा यदा स आगच्छत्, अहल्या मधुरं भाषमाणाऽभवत्, सुस्वागतं कृत्वा, प्रेमपूर्णं वचनं उक्त्वा, तं गुणैः तुष्टवती। तां न दृष्ट्वा, प्राज्ञः ऋषिः महद् अद्भुतं विचिन्त्य, हे नारद, सर्वे द्वारस्थं तं महर्षिं ददृशुः। अग्निहोत्रशालायाः रक्षकाः सेवकाः च, भीताः विस्मिताः, महर्षिं गौतमं प्रति इदं अब्रुवन्—"भगवन्, किमेतद् अद्भुतम्? त्वं बहिः अन्तः च दृश्यसे। प्रियया सह अन्तः प्रविष्टः, बहिः च स्थितः। अहो तपस्याः शक्तिः! अनेकानि रूपाणि धारयसि।" एतत् श्रुत्वा विस्मितः स महर्षिः अन्तः प्रविश्य अपृच्छत्—"कः अत्र अस्ति, अहल्ये? किमर्थं माम् न भाषसे?" ऋषेः वचनं श्रुत्वा, अहल्या तं प्रियं प्रति अब्रवीत्—"कः त्वं मुनिरूपधारी? पापं कृतवान्!" इति, शय्यायाः शीघ्रं उत्थाय, भीता अभवत्। पापीन्द्रः ऋषेः भीत्या मार्जाररूपं धारयामास। तं प्रियम् भीतं विकृतं च दृष्ट्वा, स तदाऽपवित्रं अभवत्। ऋषिः क्रुद्धः अब्रवीत्—"किमेतत् प्रमादकृत्यम्?" इति, पतिं प्रति उक्त्वा, सा लज्जिता न उत्तरम् अददात्। प्रियं अन्वेषयन्, ऋषिः मार्जारम् अपश्यत्, पृच्छन्—"कः त्वम्?" स मिथ्या उत्तरं दत्तवान्—"भस्मीकृतो भवामि।" शचीपतेः हस्तौ सम्यक् संहित्य, स अब्रवीत्—"अहं शचीपतिः, नगरविनाशकः, पुरुषैः प्रशंस्यः, हे तपस्विन्।" "पापं मम प्राप्तम्; यथार्थं उक्तवान्, हे निष्पापः। महापातकं कृतवान्, हे मुने।" "हे ब्रह्मन्, येषां हृदयम् कामबाणैः विदारितम्—ते किम् न कुर्वन्ति? क्षमस्व, करुणासिन्धो, अहं महापापी।" सद्भाविनः, अपि दोषेण, कदाचित् कठोरं न कुर्वन्ति; तानि वचनानि श्रुत्वा, ऋषिः क्रोधपूर्णः हरिं प्रति अब्रवीत्—"भगभक्त्या कृतं पापं त्वां सहस्रभागं करोतु।" ऋषिः क्रुद्धः पुनः उक्तवान्—"त्वं शुष्कनदी भव।" ततः सा तं प्रसादयितुं प्रयासम् अकरोत्, तं प्रसंगं वर्णयन्ती। "याः पापिनीः अन्यं पुरुषं मनसा अपि इच्छन्ति, ताः अनन्तनरकं यान्ति, तेषां पितरः अपि तथा।" सन्तुष्टः स ऋषिः, "हे प्रभो, मम वचनं श्रुणु—एते साक्षिणः तव रूपं धृत्वा मम समीपम् आगताः।" "एवं भवतु," इति रक्षकाः उक्तवन्तः; अहल्यापि सत्यम् उक्तवती। ऋषिः, ध्यानेन तत्त्वं ज्ञात्वा, शान्तः पतिव्रतायाः वध्वे अब्रवीत्—"हे पुण्ये, यदा त्वं गौतमीं, नदीदेवीं, सह एकत्वं प्राप्स्यसि, तदा नदीरूपं प्राप्य, पुनः मम प्रियं रूपं लप्स्यसि।" ऋषेः वचनं श्रुत्वा, पतिव्रता वधू तदनुसारम् अकरोत्; अहल्या गौतमस्य प्रिया नदीदेव्या सह एकत्वं प्राप। सा तद् पूर्वं मया निर्मितं रूपं पुनः प्राप्तवती। तदा देवराजः नम्रं कृत्वा गौतंमं प्रति अब्रवीत्— "रक्ष माम्, हे श्रेष्ठमुने, अहं महापापी तव गृहे आगतः; त्वं पादयोः पतितं मां दृष्ट्वा, गौतमः करुणया अब्रवीत्—'गौतमीं गच्छ, शुभं भवतु; स्नानं कुरु, हे पुरन्दर। क्षणेन तव पापं नश्यति, सहस्राक्षः पुनः भविष्यसि।'" हे नारद, अहं उभयम् अद्भुतं दृष्टवान्—अहल्यायाः पुनः प्राप्तिः, सहस्राक्षस्य शचीपतिः। तस्मात् कालात्, यत्र अहल्या पुनः एकत्वं प्राप्तवती, तत्र तीरं इन्द्रतीर्थं प्रसिद्धं अभवत्, यत् सर्वकामदं इति कीर्त्यते। तस्मात् परं अन्यत् तीर्थं अस्ति, जनस्थानं नाम, चत्वारि योजनानि व्याप्य स्थितम्; तस्य स्मरणेन पुरुषः मोक्षं लभते। वैवस्वतस्य वंशे कश्चन राजा जनकः जन्म प्राप्तवान्, स समुद्रस्य पुत्र्याः, गुणार्णवायाः, विवाहं कृतवान्; सा गुणसम्पन्ना पतिम् अर्हति। जनकः जनकानां आदिः, धर्मार्थकाममोक्षान् धारयन्, तस्य पत्नी गुणार्णवा तस्य गुणैः योग्याऽभवत्। याज्ञवल्क्यः ब्राह्मणश्रेष्ठः तस्य राज्ञः पुरोहितः अभवत्। राजा श्रेष्ठः याज्ञवल्क्यं पृच्छतुं आरब्धवान्। "भोगः मोक्षः च, उभौ श्रेष्ठौ इति मुनिभिः अभिहितम्; सेवकैः, दास्यैः, गजैः, अश्वैः, रथैः सह भोगः श्रेष्ठः। किन्तु भोगः क्षणिकः, असन्तोषे समाप्तः, मोक्षः तु अनुत्तमः; मोक्षः एव परम्, भोगात् अधिकः। कथं भोगेन मोक्षः लभ्यते?" "सर्वसङ्गत्यागेन मोक्षः प्राप्त्यते, किन्तु सः कठिनः। कथं मोक्षः सुलभः, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, कथय।" "सागरः तव गुरुः, श्वशुरः च, तव हितैषी च। तं गच्छ, हे राजन्; स तव हितं उपदिश्यति।" ततः याज्ञवल्क्यः जनकः च वरुणं गत्वा, शान्तः, क्रमशः मोक्षमार्गं पप्रच्छताम्। "मोक्षः द्विधा स्थापितः—कर्मणा अकर्मणा च; वेदेन मार्गः निश्चितः, कर्म तु अकर्मणः श्रेष्ठम्।" "चतुरः पुरुषार्थाः कर्मणा बद्धाः; तस्मात् मोक्षमार्गः अकर्मणः अपि उत्पद्यते।" "कर्मणा सर्वाः सिद्धयः साध्यन्ते, हे राजश्रेष्ठ; तस्मात् वैदिकं कर्म पुरुषैः सर्वशः कर्तव्यम्।" "ततः जनाः अत्र भोगं मोक्षं च लभन्ते; कर्मस्य पुण्यं, अकर्मणः अपि, आश्रमेषु लभ्यते।" इति अहल्या-इन्द्र-गौतमस्य अद्भुतं चरित्रं, जनकस्य च मोक्षमार्गस्य विवेचनं, नारदाय उक्तम्।