अननसः वंशे ककुत्स्थः उत्पन्नः, अननसात् पृथुश्च स्मृतः। पृथु पुत्रः विष्ट्रराश्वः, तस्मात् आर्द्रः अभवत्। आर्द्रस्य पुत्रः युवनाश्वः, तस्य पुत्रः श्रावस्तः, हे ब्राह्मणाः। राजा श्रावस्तकः अभवत्, येन श्रावस्ती नगरी स्थापिता। श्रावस्तेः उत्तराधिकारी बृहदश्वः महा-राजा अभवत्; तस्य पुत्रः कुवलाश्वः धर्मपरायणः राजा अभवत्। एषः राजा कुवलाश्वः, धुन्धुं हत्वा, “धुन्धुमार” इति प्रसिद्धः अभवत्। तस्य धुन्धु-वधस्य सत्यं वृत्तान्तं श्रुतुम् इच्छामः, हे महाबुद्धे, तथा कुवलाश्वः धुन्धुं हत्वा कथं “धुन्धुमार” इति नाम प्राप्तवान् इति। कुवलाश्वस्य शतं पुत्राः आसन्, सर्वे उत्तमधनुर्धराः, सर्वे विद्यासु निपुणाः, बलवन्तः, दुष्पराक्रम्यः च। सर्वे धर्मिष्ठाः, यज्ञकर्तारः, दानशीलाः च। बृहदश्वः पुत्रं कुवलाश्वं राज्ये अभिषिच्य स्थापितवान्। राज्यसंपत्तिं पुत्रे सम्प्रेष्य, राजा वनं प्रविष्टवान्। तदा महर्षिः उत्तङ्कः तं निर्गच्छन्तं विरामयामास। स उत्तङ्कः राजानं उवाच—“रक्षणं कर्तव्यम्, त्वमेव तत्र योग्यः। हे राजन्, अहं चिन्तायुक्तः तपः कर्तुं न शक्नोमि।” उत्तङ्कस्य आश्रमस्य समीपे मरुधन्वा प्रदेशे, उद्दालकाख्यं बालुकाभिः पूर्णं समुद्रं अस्ति। तत्र भूमौ अधः स्थितः, देवैः अपि दुष्प्राप्यः, महाकायः, महाबलः, बालुकायां गूढः, विशालरूपः राक्षसः अस्ति। स मदु राक्षसस्य पुत्रः धुन्धु नाम, महादैत्यः, तत्र स्थितः, लोकविनाशाय उग्रं तपः आस्थितवान्। वर्षस्य अन्ते, हे राजन्, यदा सः श्वसति, तदा भूमिः कम्पते। तस्य श्वासबलात् महान् धूलिकणः उत्पद्यते, सूर्यस्य मार्गं आच्छादयति, सप्तदिनानि भूमिः कम्पते। ज्वालाभिः, अंगारैः, धूमेन च, अत्यन्तं भीषणम्—एतस्मात् कारणात्, प्रिय, अहं स्वाश्रमे स्थातुं न शक्नोमि। तं महाकायं हत्वा लोकहिताय कार्यं कुरु; यदि त्वं अद्य तं विनाशयिष्यसि, लोकाः शान्तिं प्राप्स्यन्ति। त्वमेव, हे भूमिपते, तं हन्तुं समर्थः; विष्णुना पूर्वे काले मम एकः वरः दत्तः, हे राजन्। योऽपि तं उग्रं महाबलं दैत्यं हन्ति, तस्मै तस्य वरस्य प्रभावं दर्शयिष्यसि। धुन्धु महातेजस्वी, अल्पतेजसा न दह्यते, न शतयुगेषु अपि। तस्य बलं महत्तमं, देवैः अपि दुष्प्राप्यं। इत्येव महात्मना उत्तङ्केन उक्तः, राजर्षिः पुत्रं कुवलाश्वं धुन्धु-विनाशाय दत्तवान्। “हे भगवन्, अहं स्वशस्त्राणि निक्षिप्य, व्रते स्थितः; एषः मम पुत्रः, द्विजश्रेष्ठ, धुन्धु-वधं साधयिष्यति, न संशयः।” इति पुत्रं धुन्धु-वधाय नियुक्त्वा, राजर्षिः व्रते स्थितः पर्वतं गतः। कुवलाश्वः बलवान्, शतं पुत्रैः सहितः, उत्तङ्केन सह धुन्धु-विनाशाय प्रस्थितः। तदा भगवान् विष्णुः उत्तङ्कस्य आज्ञया लोकहिताय तस्य शरीरे स्वतेजसा प्रविष्टवान्। योऽपि दुर्जयः प्रस्थितः, दिवि महान् शब्दः अभवत्—“अद्यायं श्रीमान् धुन्धुमारः अभेद्यः भविष्यति।” देवाः दिव्यगन्धैः पुष्पैः तं अभिषिञ्चन्, दिव्यदुन्दुभयः निनदन्। स विजयी पुत्रैः सह, द्विजश्रेष्ठ, अनन्तबालुकां उत्खननं आरभत्। तदा, ऋषयः, तस्य पुत्राः बालुकां उत्खनन्तः, धुन्धु तत्र गूढः पश्चिमदिशं आच्छादयन् दृष्टः। क्रोधात् मुखात् अग्निं निष्पात्य, लोकान् उलटयन् इव, सः जलं वेगेन प्रावर्तयत्, महासमुद्रस्य उत्तरणे इव। महामज्जनान् तरङ्गैः, मृदेन च, शतं पुत्राणां दैत्येन दग्धम्, त्रयः एव शेषिताः। तदा तेजस्वी राजा धुन्धुमारः, महाबलिनं धुन्धुं समीपं गतः। स नरपतिः योगी, योगबलात् जलस्य वेगं आत्मन्य् आदाय, जलेन अग्निं शमयामास। स बलात् तं महाकायं जलवासिनं दैत्यं हत्वा, कार्यं सम्पाद्य, उत्तङ्कस्य समीपं उपस्थात्। उत्तङ्कः तस्मै महात्मने राज्ञे वरं दत्तवान्—अक्षय्यं धनं, शत्रुनिर्जितं च। धर्मे नित्यसन्तोषं, स्वर्गे च अनन्तवासं, ये पुत्राः दैत्येन हताः, तेषां स्वर्गे शाश्वती लोकाः दत्ताः। तस्य पुत्रेषु त्रयः शेषिताः—दृढाश्वः ज्येष्ठः, चन्द्राश्वः, कपिलाश्वः च। धुन्धुमारस्य पुत्रात् दृढाश्वात् हर्यश्वः स्मृतः; हर्यश्वस्य पुत्रः निकुम्भः, सदा क्षत्रियधर्मनिष्ठः। निकुम्भस्य पुत्रः संहताश्वः, युद्धकुशलः; संहताश्वस्य पुत्रौ अकृशाश्वः कृशाश्वः च। तस्य कन्या दृषद्वती नाम, त्रिषु लोकेषु साध्वी प्रसिद्धा, तस्य पुत्रः प्रसैनजित्। प्रसैनजितः गौरीं पतिव्रतां पत्नीं प्राप्तवान्; किन्तु पतिसापेन सा बाहुदा नदी अभवत्। एवं ककुत्स्थवंशस्य महात्मनां चरितं, धुन्धुमारस्य वीर्यं, उत्तङ्कस्य तपः, विष्णोः अनुग्रहः, तथा धर्मपरायणस्य कुवलाश्वस्य धुन्धु-वधस्य दिव्यकथा, श्रद्धया कथिता।