यमः तदा सूर्यस्य वचनं श्रुत्वा, "एतदक्लिष्टं कर्म, न दोषार्हम्; अहं नूनं कर्तास्मि। त्वं मां न पृच्छ यथेदं क्रूरं कर्म कार्यमिति," इति निवेदयामास। सूर्यः तु तस्य वाक्यं श्रुत्वा प्रत्युवाच—"किं त्वया कर्तव्यं दोषकरं नामास्ति, हे यम? किं त्वं न पश्यसि—सा वेश्या, स्वगणैः सह, गीतगानपूर्वकम्, गौतमीस्नानेन सहसा स्वर्गं गतवती?" इति। सूर्यः पुनरुवाच—"अत्र त्वया महत्तपः कृतम्, यन्महानुष्ठेयम्; न चास्य अन्तः दृश्यते। तस्मात् स्वनगरं प्रतिपद्यस्व।" इति। एवं उक्त्वा भगवान् सूर्यः तत्र स्नात्वा स्वर्गं जगाम; यमः अपि संगमे स्नात्वा स्वनगरं प्रतिनिवृत्तः। तदा प्राणिनां संहारकर्ता अपि संशयं परित्यज्य, यमस्य गमनं दृष्ट्वा, स्वयम् यात्रायै चक्रं प्रवर्तयामास। यत्र भगवान् गोविन्दः वनमालया भूषितः निवसति, यः श्रद्धया शृणोति वा पठति वा, तस्य सर्वापदः नश्यन्ति, दीर्घायुष्यं च स प्राप्नोति। अथ शृणु, महर्षे, अहल्यायाः संयोगतीर्थस्य माहात्म्यं, यद् त्रैलोक्यपावनं, यच्च तत्र जातम्। मम महोत्सुकत्वात्, हे मुनिश्रेष्ठ, पूर्वं नानारूपगुणसम्पन्नाः कन्याः मया सृष्टाः। तासाम् मध्ये एकां परमशोभनां, शुभलक्षणयुक्तां कन्यां निर्माय, तां रूपगुणसम्पन्नां ददर्शम्। तदा मयि चिन्ताऽभवत्—"कः खलु एतां धारयितुं समर्थः? न दानवा, न देवाः, न मुनयः अपि।" मया चिन्तितं—"न कोऽपि एतां धारयितुं समर्थः, ब्राह्मणं विहाय, सत्त्वतपस्विज्ञानसम्पन्नं।" तस्मात् गौतमाय महर्षये, सर्वलक्षणसंपन्नाय, वेदवेदाङ्गविदुषे, तां दातुम् अर्हमिति निश्चित्य, तस्मै तां ददौ। "त्वं, मुनिश्रेष्ठ, एतां रक्ष; यावत् सा यौवनं प्राप्नोति, तावत् तां धर्मिष्ठां मम प्रत्यागच्छ," इति मया गौतमं प्रति उक्तम्। स तु गौतमः, तपसा शुद्धचित्तः, तां कन्यां गृहीत्वा यथाविधि पालयामास। उपर्युपरि तां सम्यक् संवर्ध्य, भूषयित्वा, स मुनिश्रेष्ठः अहल्यां मम समीपं निःस्पृहः अनयत्। तस्यां दृष्टायां, सर्वे देवा—इन्द्रः, अग्निः, वरुणः च—पृथक् पृथक् मामूचुः—"देवेश, एतां मह्यं देहि।" तथा मुनयः, साध्याः, दानवाः, यक्षराक्षसाश्च, सर्वे तत्र कन्यार्थं समागच्छन्। विशेषतस्तु इन्द्रस्य महद्भिलाषः जातः; तथापि गौतमस्य महत्त्वं, गम्भीरता, स्थैर्यं च प्रकाशमाना आसीत्। एतद्विस्मृत्य, अहं विस्मयं प्राप, चिन्तितं च—"एषा शुभानना केवलं गौतमाय दातव्या, नान्यस्मै।" तस्मात् तस्मै दास्यामि; किन्तु सर्वेषां धैर्यसहनशीलता अस्याः कन्यायाः रूपेण क्षीणा इति मया मनसि धृतम्। तदा सा कन्या अहल्या इत्येव देवैः मया च मुनिभिश्च नाम्ना ख्याता। तत्र देवमुनिसंनिधौ अहं उच्चैः घोषयामास—"यः प्रतमे भूमिं प्रदक्षिणं करिष्यति, तस्मै दास्यामि; अन्यस्मै न पुनः पुनः प्रयतमानायापि।" मम वचनं श्रुत्वा, सर्वे देवगणाः अहल्यार्थं भूमिं प्रदक्षिणाय प्रययुः। तेषां गच्छतां गौतमः अपि अहल्यार्थं किञ्चिद् यत्नं कृतवान्। तस्मिन्नन्तरे, हे ब्रह्मन्, सुरभिः कामधेनुः अर्धोत्पन्ना आसीत्; गौतमः तां दृष्ट्वा, एषा भूमिरिति स्मृत्वा, तां प्रदक्षिणं चक्रे; ततः देवेशस्य लिङ्गं अपि प्रदक्षिणं कृतवान्। एवं द्वयं प्रदक्षिणीकृत्य, स मुनिश्रेष्ठः गौतमः सर्वदेवानां नाम्ना एकं प्रदक्षिणं चकार। अन्यः कश्चित् भूमेः प्रदक्षिणं सम्पूर्णं कर्तुं न अशकत्; तस्मात् निश्चित्य, स मुनिः मम समीपं आगतः। प्रणम्य, स बुद्धिमान् गौतमः माम् उवाच—"कमलासन, विश्वात्मन्, पुनः पुनः नमस्ते।" "मया भूमिः सम्पूर्णा प्रदक्षिणीकृता; यदत्र युक्तं, देवेश, त्वमेव जानासि।" इति। योगबलात् अहं तत्त्वं विज्ञाय, गौतमाय अवदं—"एषा सुश्रोणी तव दत्ता; प्रदक्षिणं सम्पूर्णम्।" "धर्मः, मुनिश्रेष्ठ, वेदैरपि दुर्ग्राह्यः; सुरभिः अर्धोत्पन्ना सप्तद्वीपमयी भूमिः। तस्याः प्रदक्षिणं कृतम्; लिङ्गस्य प्रदक्षिणेन तदेव फलम्।" तस्मात्, गौतम, त्वं यत्नेन स्थितः, तव धैर्यज्ञानतपः प्रसन्नोऽस्मि।" इति। "एषा कन्या, मुनिवर, लोकेषु श्रेष्ठा मया तुभ्यं दत्ता," इत्युक्त्वा अहल्यां गौतमाय ददौ। तव विवाहे सम्पन्ने, देवा यथाकालं शनैः आगत्य, सर्वे प्रदक्षिणं दृष्टवन्तः। गौतमम् अहल्यां च दृष्ट्वा, तयोः संयोगेन प्रमुदिताः, देवाः विस्मयं जग्मुः। विवाहे समाप्ते, सर्वे देवा स्वर्गं प्रतिपेदिरे; इन्द्रः अपि, शचीपतिः, तां दृष्ट्वा, स्वर्गं जगाम।