हन्त, इदं भयङ्करं, सर्वथा महाभयङ्करम्! मम देवाधिपत्यं नष्टम्। यदि यमः गोडावरीतटे दुष्टचिन्तया तपस्यां करोति, स नूनं मम स्थानं हर्तुमिच्छति—एवमेव मम विचारः, हे देवाः। एवं उक्त्वा इन्द्रः तत्क्षणं अप्सरसां समूहं आह्वयत्। तत्र सः पप्रच्छ—"कस्य वा यूयं मध्ये, अस्य शत्रोः दीर्घकालं तपसि स्थितस्य, तपस्याः विध्वंसनाय समर्थाः? शीघ्रं कथयत।" शक्रस्य वचनं श्रुत्वा, महान् ऋषयः मौनं धारणम्; ततोऽस्य क्रुद्धः शक्रः अप्सरसां समूहं अभ्यधावत्। "युवां मध्ये कश्चिद् उत्तरं न दत्तवान्, तर्हि वयं स्वयमेव गच्छामः। देवाः सज्जाः सन्तु, सैन्यैः सह शीघ्रं आगच्छन्तु। वयं तपस्यैः स्वर्गं इच्छन्तं शत्रुं विनाशयिष्यामः।" एवं उक्ते, देवसेना तत्र प्रकटिता। इन्द्रस्य हृदयम् अवगम्य, लोकपालः हरिः—चक्रधारः—यमस्य रक्षणाय स्वं चक्रं प्रेषयत्। यत्र यत्र चक्रं स्थितम्, तत्र तत्र परमं तीर्थं "चक्रतीर्थ" इति प्रसिद्धम्। ततः मेनका इन्द्रं प्रति संशयं प्रकट्य एवम् अवदत्—"हे देवाधिप, कस्यापि अप्सरस्याः कालस्य दृष्टिं सहनं न शक्यते। हे देव, तव हस्तात् मृत्युः, यमस्य मृत्युः अपेक्षया श्रेयः।" "एषा रूपयौवनमदेन मत्तः, कृत्स्नं कामनया चरितवती, हे देव। एतां प्रेषय; सा तव वस्तुं मन्यते।" तस्याः वचनं श्रुत्वा, शक्रः तां सुन्दरीं, तन्वीं अप्सरसं समादृत्य, तस्याः कार्यं सम्यक् उपदिश्य अवदत्—"हे सुन्दरी, मम कार्यम् अनविलम्बं साधय। सफलं प्रत्यागच्छ; ततः त्वं शचीसमया मम प्रियासि।" शक्रस्य आदेशं श्रुत्वा, सा अप्सराः दिशः शीघ्रं व्यपेत्य, क्षणेन यमस्य समीपे अभ्यागच्छत्, दिव्यरूपा। तत्र आगत्य, सर्वदिक् दीप्यमाना, सा सुन्दरी हास्येन हिंडोलरागं गायति स्म। ततः कालस्य मनः चञ्चलं, अस्थिरं अभवत्; यमः नेत्राणि उद्घाट्य, कामाग्निना पूर्णदृष्टिः अभवत्। तया सह सः, धर्मार्थं, शत्रुं अपि, संगमं अकरोत्; ततः सा अप्सराः क्षणेन नदीरूपा अभवत्। गौतमीतीर्थे, तस्याः संगीतकारैः सह संगम्य, सा अप्सराः गीत्या स्वर्गं जगाम, तीर्थस्य प्रभावात्। दिव्यरथेन सा स्वर्गं गच्छन्ती दृष्ट्वा, कालः चञ्चलदृष्टिः, महद् विस्मयं प्रपेदे; ततः सूर्यः समीपं आगच्छन्, यमं इदं वचनं उवाच— "स्वं धर्मं आचर, पुत्र; त्वं भूतानां अन्ते नियुक्तः। वायुः सदा प्रवहति, सृष्टिकर्तुः जनान् सृजति; त्रिलोक्ये जनाः विचरन्ति, पृथिवी सर्वाणि भूतानि धारयति।" एतत् श्रुत्वा, यमः पितुः आदेशं प्रत्युवाच—"एषा न दोष्यः क्रिया; अहं निश्चितं करिष्ये। त्वं मां न कुरु, यथा क्रूरं कर्मादिष्टवान्।" तस्य वचनं श्रुत्वा, सूर्यः प्रत्युवाच—"किम् तव दोष्यं कर्म अस्ति, हे यम? न वा अप्सराः, गीतकारैः सहिताः, गौतम्यां स्नात्वा, क्षणेन स्वर्गं गच्छन्ती न दृष्टा?" "त्वं अतिरूढं तपः अत्र अकरोत्, पुत्र, यत् अत्यन्तं दुष्करम्; तस्य अन्तं न पश्यामि। अतः स्वं नगरं प्रत्यागच्छ।" एवं उक्त्वा, भगवत् सूर्यः तत्र स्नात्वा स्वर्गं गतः; यमः अपि संगमे स्नात्वा स्वं नगरं प्रत्यागच्छत्। तदनन्तरं, प्राणिनां संहारकर्ता, संशयं परित्यज्य, यमं गच्छन्तं दृष्ट्वा, यात्रा हेतुं स्वं चक्रम् प्रावर्तयत्। यत्र भगवत् गोविन्दः, वनमालया भूषितः, वसति—यः एतत् ध्यानपूर्वकं शृणोति वा पाठयति, तस्य सर्वापदः नश्यन्ति, दीर्घायुर्भवति। शृणु, हे मुनिश्रेष्ठ, अहल्यासंयोगतीर्थस्य कथा, या त्रिलोकपावनी, यत्र किम् अभवत्। पूर्वं, कुतूहलात्, हे मुनिपते, मया नानारूपगुणयुक्ताः कन्याः सृष्टाः। तासु मध्ये, एकां उत्तमां, शुभलक्षणयुक्तां निर्मितवान्; तां रूपगुणसम्पन्नां, शोभनाङ्गीं दृष्ट्वा, मम मनसि विचारः अभवत्—"कः इमां धारणाय योग्यः? न दानवाः, न देवाः, न ऋषयः अपि।" मम चिन्तनम् अभवत्—"न कश्चित् योग्यः, ब्राह्मणः गुणश्रेष्ठः, तपस्वी, विद्वान्, तस्य विना।" अतः गौतमाय महर्षये, सर्वशुभलक्षणसंपन्नाय, वेदवेदाङ्गविज्ञाय, तां कन्यां रक्षणाय दत्तवान्। "रक्ष, हे मुनिश्रेष्ठ, युवतीभूतां यावत्; यदा सा यौवनं प्राप्नोति, तदा पुण्यवन्तीं मम प्रत्यावर्तय।" एवं गौतमं उक्त्वा, तां तन्वीं कन्यां तस्मै दत्त्वा, गौतमः तपसा विशुद्धः, तां गृह्य, निर्भयः निर्गतः। तां सम्यक् पाल्य, अलङ्कृत्य, गौतमः अहल्यां मम समीपं आनयत्। तां दृष्ट्वा, सर्वे देवाः—इन्द्रः, अग्निः, वरुणः, अन्ये च—मम प्रति पृथक् पृथक् अवदन्—"इमां मम दत्त्वा, हे देवाधिप।" तथा ऋषयः, साध्याः, दानवाः, यक्षाः, राक्षसाः अपि, तत्र कन्यायै आगच्छन्। विशेषतः इन्द्रस्य महत् कामः तदा अभवत्; तु गौतमस्य महत्त्वं, गम्भीरता, स्थिरता अपि तत्र प्रकटिता।