इन्द्रः पृथिव्याः वचनानि श्रुत्वा तां सान्त्वयन् इदं उवाच—“हे पृथिवि, मम विनाशेन न दुःखं जातम्, किन्तु गुरुभारस्य पिडया अहं बाधितः। किमर्थं एतदस्ति, तत्त्वं विज्ञापय। अहं हेतुम् अन्वेष्टुम् आगतः।” पृथिव्या वचनानि श्रुत्वा इन्द्रः प्रत्युत्तरम् अदात्—“यदि कारणं किञ्चिदस्ति, तदहं ज्ञास्यामि। अहं हि देवाधिपः सर्वपृथिव्याः स्वामी च।” इन्द्रस्य वाक्यानि श्रुत्वा पृथिवी शचीपतेः समीपे इदं उवाच—“यमः उपदिश्यताम्, यथा स प्राणिनां संहरणं कुर्यात्।” मम एतानि वचनानि श्रुत्वा, महर्षे, सिद्धाः किन्नराः च महेन्द्रेण यमं शीघ्रं आनयितुं आज्ञापिताः। ततो सर्वे शीघ्रं वैवस्वतस्य नगरं गच्छन्ति, किन्तु सिद्धाः किन्नराः तत्र यमं न पश्यन्ति। शीघ्रं प्रत्यागत्य शक्राय वार्ताम् निवेदयन्ति—“हे प्रभो, यमं तस्य नगरे न दृष्टवन्तः, सर्वत्र यत्नेन अन्वेषणं कृतम्।” तत् श्रुत्वा शक्रः ततः सवितारं यमपितरं पप्रच्छ—“यमः कत्र स्थितः इदानीं?” सविता प्रत्युत्तरम् अदात्—“हे शक्र, गोडावरीतीरे मृत्युः स्वयम् उग्रं तपः आचरति। कारणं किं, न जानामि।” भानुना एतदुक्तम् श्रुत्वा शक्रस्य मनसि संशयः अभवत्। स चिन्तयामास—“हन्त, इदं घोरं, अत्यन्तं घोरम्। मम देवाधिपत्यं नष्टम्। यदि यमः गोडावरीतीरे तपः आचरति, दुष्टसंकल्पेन, स निश्चितं मम स्थानं हर्तुम् इच्छति। इदं मम मतिः, हे देवाः।” एवं उक्त्वा इन्द्रः अप्सरःसमूहम् आह्वयत्। तान् पप्रच्छ—“कः वा भवतीनां तपस्यन्तं शत्रुं नाशयितुं समर्थः, यः दीर्घकालं तपस्याः स्थितः? शीघ्रं वदत।” शक्रस्य वचनं श्रुत्वा, महर्षयः कोऽपि न अब्रवीत्। ततः शक्रः क्रोधेन अप्सरःसमूहम् उवाच—“यः कोऽपि उत्तरं न दत्तवान्, तर्हि वयं स्वयम् गच्छामः। देवाः सज्जाः सन्तु, सेनया सह शीघ्रं आगच्छन्तु। तपस्याः स्वर्गकामं शत्रुं नाशयिष्यामः।” एवं उक्ते देवसेना अभवत्। इन्द्रस्य हृदयं ज्ञात्वा, जगतां पालकः हरिः, चक्रधारः स्वस्य चक्रं यमस्य रक्षणाय प्रेषयत्। यत्र यत्र चक्रं स्थितम्, तत्र तत्र परमं तीर्थं चक्रतीर्थं अभवत्। ततः मेनका इन्द्रं प्रति संशयेन इदं उवाच—“हे देवाधिप, कस्यापि यमदृष्टिं सहनं न शक्यते। तव हस्तेन मृत्युं यमहस्तस्य मृत्योः श्रेष्ठं मन्ये।” एषा अप्सरा रूपयौवनमदेन प्रमत्ता, याचनायाः अभ्यस्ता, हे देव। तां प्रेषय; गच्छतु। सा तव स्वं मान्यते। तस्या वचनं श्रुत्वा, शक्रः तां सुलग्नां सुंदरां अप्सरां मान्यं कृत्वा, तस्याः कार्यं सम्यक् उपदिश्य आज्ञापयत्—“हे अप्सरे, शीघ्रं मम कार्यं साधय। सफलं प्रतिगच्छ, तदा शचीवत् मम प्रियासि।” शक्रस्य आज्ञां श्रुत्वा, सा अप्सरा दिशः विहाय शीघ्रं यमस्य समीपं, दीप्तस्वरूपं, आगच्छत्। यमस्य समक्षं आगत्य, दशदिशासु दीप्तं यमं दृष्ट्वा, सा रूपवती नारी हास्येन हिंडोलरागं गायति स्म। तदा कालस्य मनः चलितम्, चंचलम् अभवत्; यमः नेत्राणि उद्घाट्य, कामाग्निना युक्तं दृष्टिं अकरोत्। स तया सह, महर्षे, शत्रुत्वेऽपि पुण्यार्थं संलग्नः अभवत्; तत्क्षणात् सा अप्सरा नदीरूपिणी अभवत्। गौतम्याः समीपे तया सह सखीभिः गायकैः च संगीता अप्सरा, तीर्थबलात्, स्वर्गं अगच्छत्। दिव्ययानं आरूढां तां अप्सरां स्वर्गगामिनीं दृष्ट्वा, कालः चंचलनेत्रः, महदाश्चर्यं प्राप्य, सूर्यस्य समीपं आगम्य, यमं इदं उवाच— “स्वं धर्मं आचर, पुत्र; जीवसमाप्तिं पश्य। वातम् पश्य, सदा वहन्तं, सृष्टिकर्त्रे प्राणिनः सृजति; लोकत्रयं विचरन्तं जनं पश्य; पृथिवीं सर्वप्राणिनः वहन्तीं पश्य।” एतानि वचनानि श्रुत्वा, यमः पितुः आज्ञां प्रत्युत्तरम् अदात्—“एतत् न दोषाय; निश्चितं करिष्यामि। त्वं मां क्रूरकर्मणि न आज्ञापयः।” तस्य वचनं श्रुत्वा सूर्यः प्रत्युत्तरम् अदात्—“किं कार्यं दोषाय ते, हे यम?” अप्सरां सखीभिः सह संगीता गौतम्यां स्नात्वा त्वरितं स्वर्गं गतां न पश्यसि वा? त्वं अत्र उग्रं तपः कृतवान्, पुत्र, यः अत्यन्तदुष्करः; तथापि तस्य अंतं न पश्यामि। अतः स्वं नगरं प्रतिगच्छ। एवं उक्त्वा, पुण्यशीलः सूर्यः तत्र स्नात्वा स्वर्गं अगच्छत्; यमः अपि संगमे स्नात्वा स्वं नगरं प्रतिगच्छत्। सर्वभूतसंहारकर्ता अपि संशयं त्यक्त्वा, महर्षे, यमं गच्छन्तं दृष्ट्वा, स्वं चक्रं यात्रायै प्रवर्तयत्। यत्र पुण्यः गोविन्दः वनमालया भूषितः स्थितः—यः एतत् श्रद्धया शृणोति वा पठति, तस्य आपदः विनश्यन्ति, दीर्घायुर्भवति। अथ, हे मुनेश्रेष्ठ, अहल्यायाः संगमतीर्थस्य कथा शृणु, यत् त्रैलोक्यं विशुद्ध्यति, यत्र यद् अभवत्। प्रीत्युत्सुकः, हे तपोनाथ, पूर्वं मया नानारूपगुणयुक्ताः बहवः कन्याः सृष्टाः।