श्रूयताम्, भगवन्, पुराकाले यदत्र जातम्। तत्र कश्चन विश्रुतधनसम्पन्नो वैश्यो नाम विश्वधरोऽभूत्। तस्य चिरायुषः स्यान्नन्तरं धर्मात्मा सुन्दरः क्रीडनशीलः प्रीयमाणवपुः पुत्रः जातः। स पुत्रः तयोः प्राणैः प्रियतरः कालान्तरेण दिवं गतः। तं दृष्ट्वा तयोः dampत्योः शोकसागरमग्नयोः स्थितिः अभवत्। तदा तौ दुःखमग्नौ सहपुत्रं मरणाय संकल्पं कृतवन्तौ, आकुलमनसा विलपन्तौ—“हन्त पुत्र! हन्त! घोरविपाकेन दैवेन त्वं नीतोऽस्माकं हस्तात् पापेन विधिना।” “युवावस्थायामपि गुणसागरसत्त्व, त्वं नीतः; च नः प्राणेभ्यः प्रियः, दुर्लभः च।” एवं तयोः दम्पत्योः करुणरुदितं श्रुत्वा, यमः करुणया सन्तप्तचित्तः शीघ्रं स्वपुरीं विहाय निर्गतः। स तु पवित्रायाः गोदावर्याः तीरे स्थित्वा जनार्दनं ध्यायन् किञ्चित्कालं तस्थौ। तस्मिन्नेव काले सर्वत्र जनाः शीघ्रं जरां प्राप्नुवन्। तदा जनाः पृष्टवन्तः—“कियत् पृथिव्याः, केन च सा पूरिता? न कश्चन प्राणी म्रियते; पृथिवी भाराक्रान्ता पीड्यते।” ततः श्रेष्ठमुनिं प्रति, भूमिदेवी शीघ्रं तत्र यत्र देवैः सह पुरन्दरः स्थितः तं देशं जगाम। तां दृष्ट्वा इन्द्रः प्रणम्य पप्रच्छ—“किमर्थं आगता त्वं? वद, हे पृथिवि, किमर्थं अत्र आगता असि?” सा उवाच—“हे इन्द्र, न विनाशेन, किन्तु गुरुभारेण अहम् उत्पीडिता। कारणं ज्ञातुम् आगता अस्मि—तद् ब्रूहि।” भूम्याः वचनं श्रुत्वा इन्द्रः प्रत्युवाच—“यदि कारणमस्ति, तर्हि जानामि; अहं हि देवेशः, सर्वस्य भूमेः स्वामी च।” भूमिः पुनः शचीपतिं प्रति—“यमः शिक्ष्यताम्, यथा स प्राणिनः प्रतिनिवर्तयेत्।” मम वचनं श्रुत्वा, महेन्द्रेण सिद्धकिन्नराः शीघ्रं यमस्य आनयने नियुक्ताः। ते सर्वे शीघ्रं वैवस्वतपुरीं गताः, किन्तु सिद्धकिन्नराः तत्र यमं न दृष्टवन्तः। शीघ्रं प्रत्यागत्य शक्राय निवेदितवन्तः—“न पश्याम यमं तस्यां पुरीं, सर्वत्र यत्नेन अन्वेषितम्।” तत् श्रुत्वा शक्रः सवितरं यमपितरं पप्रच्छ—“क्व यमः इदानीं?” सविता प्रत्युवाच—“शक्र, गोदावर्याः तीरे मृत्युः स्वयं तपस्यासक्तः। कारणं न जानामि।” भानोरिति वचनं श्रुत्वा शक्रस्य संशयः अभवत्। “हन्त, इदं घोरं, परमं घोरम्! मम देवाधिपत्यं नष्टम्। यदि यमः गोदावर्यां तपस्यति, तर्हि स मम स्थानं हर्तुमिच्छति इति मे मन्ये, हे देवाः।” एवं उक्त्वा इन्द्रः अप्सरसां गणं समाहूय पप्रच्छ—“को वा युष्माकं मध्ये दीर्घकालं तपस्यतः अस्य शत्रोः तपः विनाशयितुं समर्थः? शीघ्रं वदत।” शक्रस्य वचनं श्रुत्वा, न कश्चित् महर्षी उत्तरं दत्तवान्। ततः कोपेन शक्रः अप्सरसां गणं प्रति उवाच—“युष्माभिः उत्तरं न दत्तम्; तर्हि वयं स्वयमेव गच्छामः। देवा सज्जाः भवन्तु, सेनया सह शीघ्रं आगच्छन्तु। अस्य स्वर्गकामिनः शत्रोः तपः विनाशयिष्यामः।” एवं उक्ते, देवसेना समुपस्थिताः। तदा इन्द्रस्य चित्तं विज्ञाय, हरिः लोकपालकः, चक्रधरः स्वचक्रं यमस्य रक्षायै प्रेषितवान्। यत्र यत्र चक्रं तत्र तत्र परमपवित्रं क्षेत्रं चक्रतीर्थं नाम जातम्। तदा मेनका इन्द्रं प्रति संशयं प्रकट्य वाक्यमुवाच—“देवेश, न कश्चन यमस्य दृष्टिं सहनं शक्नोति। तव हस्ताद् मृत्युः श्रेयः, यमस्य मृत्युः न।” “एषा वेश्या रूपयौवनमदेन मत्ता, विलासशीलिनी, त्वदीया इति मन्यते। ताम् प्रेषय; सा गच्छतु।” तस्या वाक्यं श्रुत्वा, शक्रः तां तन्वीं सुन्दरीं वेश्यां पूजयित्वा आज्ञां दत्तवान्—“हे सुन्दरी, गत्वा मम कार्यं साधय; विजयी भूत्वा प्रतियाहि, तदा त्वं मे शच्या समा भविष्यसि।” शक्रस्याज्ञां श्रुत्वा सा वेश्या शीघ्रं दिशः प्लुत्वा, क्षणेन यमस्य समीपे दिव्यरूपिणी समुपस्थितवती। सा तु सर्वदिग्भ्यः प्रकाशमाना यमस्य पुरतः सम्प्राप्ता, लास्येन हिन्दोलगीतम् अदधात्। तदा कालस्य मनः कम्पितम्, चित्तं चञ्चलम् अभवत्; चक्षूंषि विमील्य, यमस्य दृष्टिः कामाग्निना पूरिता। स तया सह, शत्र्वा अपि, पुण्यार्थं रमणीयम् आचरितवान्; ततः सा तत्क्षणमेव नदीरूपा जाता। सा स्वगणैः गीतवाद्यैः सह गौतमीं प्राप्ता, गीतैः पूजिता, तेन पुण्यतीर्थबलात् स्वर्गं जगाम। तां वेश्यां दिव्ययानैः स्वर्गं गच्छन्तीं दृष्ट्वा, कालः चञ्चललोचनः, महदाश्चर्यं प्राप; ततः भानुना समीपं प्राप्ते, यमः इत्युक्तः— “पुत्र, स्वधर्मं आचर; त्वं प्राणिनां अन्ते नियोज्यः। पश्य वातं सृष्टिकर्तुः सृष्ट्यर्थं सदा वायति; पश्य जनान् त्रिषु लोकेषु विचरन्तः, भूमिः च सर्वप्राणिभारं वहन्ती।” एवं पितुर्वचनं श्रुत्वा, यमः प्रतिवचनं दत्तवान्।