गौतमीतीरं प्रति पृथिव्याः वचनानि श्रुत्वा, "तिलाः, गावः, वित्तं, धान्यं यत् किमपि गौतमीतीरे दत्तं तद् अक्षयदानं भवति; भो भवुन, किं मे दास्यसि?" इति सा पृष्टवती। पुनः सा एवमुक्तवती—"गङ्गातीरे यदि एकमपि ग्रासं यः ददाति, तेन मयि सर्वथा दत्तं भवति; किं मे दास्यसि, हे भवुन?" इति। पृथिव्याः एतानि वचनानि श्रुत्वा, भूमिपालः भवुनः, "एवं भवतु" इति निश्चित्य, विप्राणां प्रति विपुलं भोजनं दत्तवान्। तस्मात् कालात् तद् पुण्यक्षेत्रं दशाश्वमेधसंस्थानाम् अभवत्; तत्र स्नानं कृत्वा दशाश्वमेधफलम् आप्नोति। अन्यत् पुण्यक्षेत्रं पिशाचाख्यं वेदविद्भिः पूजितं दक्षिणे गौतमीतीरे स्थितं, तस्य स्वरूपं कथयामि। ब्रह्मगिरिपार्श्वे नारद, अञ्जनाख्यः पर्वतः अस्ति; तस्मिन् पर्वते दिव्या अप्सरा शापात् पतिता वसति स्म। तत्र अञ्जना नाम वानरी उत्तमाङ्गी आसीत्; तस्या पतिः केसरी नाम, अपरः अद्रिका नाम। सा केसरिणः पत्नी दिव्या अप्सराः शापात् मार्जारी रूपेण अञ्जनापर्वते निवसति स्म। केसरी, लोके प्रसिद्धः, दक्षिणसमुद्रं गतः; तस्मिन्नेव काले अगस्त्यः अञ्जनापर्वतं आगतः। अञ्जना च अद्रिका च, उभे अपि, महर्षिं अगस्त्यं विधिवत् प्रीत्या पूजयामासतुः। ततः भगवाञ् ताभ्यां तुष्टः "वरं वृणीताम्" इत्युक्त्वा, उभे अपि "पुत्रौ देहि" इति ववृत्यताम्। अगस्त्यः "एवं भवतु" इति उक्त्वा, दक्षिणदिकं गतः। कालेन कदाचित् अञ्जना अद्रिका च गीतनृत्यहासपरायणे शिखरे स्थिते। तयोः हास्यम् आलोक्य, वायुः निरृतिश्च कामावेगेन त्वरया उपजग्मतुः। "वयं पतिपत्न्यौ वरदौ भवेम" इति तयोः प्रार्थनां श्रुत्वा, तौ देवौ "एवं भवतु" इति उक्त्वा शिखरे अन्तर्धानम् आगतौ। एवं अञ्जनायां वायोः संयोगात् हनुमान् जातः; अद्रिकायां निरृत्याः संयोगात् अद्रिः पिशाचपतिः अभवत्। पुनरपि उभे अपि उक्तवन्त्यौ—"मुनिवरेण वरः दत्तः, पुत्रौ जातौ, किन्तु आकृतिः विकृता, शिरः विकलम्।" तदा शक्रपतिना शापात् तथा प्रसिद्ध्यर्थं भवितव्यम् इति उक्तम्। ततः प्रसन्नौ वायुः निरृतिश्च उक्तवन्तौ—"गौतमीतीरे स्नानदानाभ्यां शापो विमुच्यते" इति। एवं उक्त्वा, तौ तत्रैव अन्तर्धानं गतौ। ततः अद्रिः, पिशाचरूपधारी, भ्रातुः हनुमतः मातरं अञ्जनां स्नानार्थं अनयत्। तथैव हनुमान्, गङ्गां गृहीत्वा, मार्जारीरूपिणीं अद्रिकां त्वरया गौतमीतीरं प्रति अनयत्। तस्मात् कालात् तद् क्षेत्रं पिशाचाञ्जनाख्यं प्रसिद्धं जातम्, यत्र ब्रह्मा पर्वतं आगत्य सर्वकामसमृद्धिं दत्तवान्। पूर्वदिशि त्रिपञ्चाशद्योजनानि मार्जाराख्यं क्षेत्रं, ततः धनुमन्ता वृषाकपिश्च। ततः फेनासंगमं नाम क्षेत्रं, सर्वाभिलाषदं शुभदं, तत्रैव तस्य स्वरूपमहिमानं वर्णितम्, हे शुभे। क्शुधातीरं नाम क्षेत्रं प्रसिद्धं—तस्य महिमानं शृणु, नारद, एकचित्तेन, यत् मनुष्याणां सर्वकामदं भवति। कश्चन कण्वो नाम मुनिः, तपोनिष्ठः वेदविदां श्रेष्ठः, कदाचित् आश्रमेषु भ्रमन्, क्षुधया पीडितः। सः गौतमस्य पुण्याश्रमं दृष्टवान्, यत्र अन्नपानीयसमृद्धिः, सः स्वयम् क्षुधार्तः, गौतमः तु समृद्धः। एताम् विषमां स्थितिम् दृष्ट्वा, कण्वः वैराग्यं प्राप्तवान्; गौतमः द्विजश्रेष्ठः चिन्तयामास—"अहं तपस्यां स्थितः।" तस्मात्, "क्षुधार्तः कष्टशरीरः सन्, गौतमगृहे न खादिष्यामि, समदृष्ट्या याचिष्ये" इति निश्चित्य, सः बुद्धिमान् चिन्तयामास—"गौतमीगङ्गां गत्वा धनं प्राप्स्यामि" इति। सः पुण्यगङ्गां गतः। स्नात्वा, शुद्धचित्तः, कुशासनमुपविश्य, गौतमीगङ्गां क्षुधायाश्च महाक्लेशं स्तुतवान्—"नमस्ते गङ्गे परमदुःखनाशिनि; नमः क्षुधे, सर्वजनदुःखकारिणि; नमः शुभे, महेशानजटाजूटसमुत्थिते; नमः महामृत्कण्ठात् मुक्तायै।" "सतां शान्तिरूपा त्वं, दुष्टानां कोपस्वरूपा; नदीरूपेण सर्वेषां तापपापहरणि। क्षुधारूपेण सर्वेषां दुःखपापप्रदा। नमोऽस्तु ते शुभदायिनि, पापनाशिनि, शान्तिदायिनि, दरिद्र्यनाशिनि।" एवं स्तुवतः, तस्य पुरतः द्वे रूपे प्रादुरभवताम्—एकं मनोहरं गङ्गासदृशं, अपरं भीषणं। पुनः सः कृताञ्जलिः प्रणम्य उक्तवान्—"सर्वमङ्गलप्रसूते, ब्राह्मि, शुभे माहेश्वरी, वैष्णवि, त्रिनेत्रे, गोदावरी, नमोऽस्तु।" "त्र्यम्बकजटाजूटसमुत्थिते, गौतमपापनाशिनि, सप्तधाराभिः सागरसंप्राप्ते, गोदावरी, नमोऽस्तु। धर्मकामार्थनाशिनि सर्वपापिनां, दुःखलोभपूर्णे क्षुधे, पुनः पुनः नमोऽस्तु।" कण्वस्य वचनानि श्रुत्वा, तौ प्रमुदितौ द्विजश्रेष्ठं प्रति अवदताम्—"कामं ब्रूहि, वरान् वृणीष्व, पुण्यात्मन्।