एकदा ब्रह्मर्षयः श्रुत्वा यः अश्वमेधस्संयज्यते अथवा तत्र स्नानेन दशाश्वमेधफलमवाप्यते इति, तदा भुवननामा राजा, कश्यपेन सह, गौतमीतीरं प्रति जगाम। तत्र स राजा महाश्वमेधं प्रचक्रे। यदा तद् यज्ञमहात्म्यं समारभ्य समाप्तं च, स राजा पृथिव्याः दानाय सज्जः अभवत्। तदा स ब्राह्मणान्, ऋत्विजः, सभासदश्च सत्कुर्वन्, तस्य राज्ञः प्रति आकाशे महान् शब्दः अभवत्—"हे राजन्, पर्वतवनोपेतां पृथिवीं कश्यपाय दातुमिच्छन् त्वया सर्वं दत्तम्। भूमिदानस्य स्पृहां त्यक्त्वा, अन्नं देहि, यतो ह्यत्र त्रिषु लोकेषु अन्नदानात् अन्यत् पुण्यं नास्ति। विशेषतः त्वया श्रद्धया गङ्गातीरे बहुदानेन अश्वमेधः कृतः, तव धर्मः संपूर्णः—शुभमस्तु; अत्र अन्यत् चिन्तनं न आवश्यकम्।" एवं सत्यमपि, भूमिः एव दातुमिच्छन्तं भुवनं प्रति उवाच—"विश्वेश्वर, विश्वकर्मणः पुत्र, मां पुनः पुनः मा ददिः; अहं जलमध्ये निमज्जामि, अतः मां दातव्या न।" तदा भयभीतः भुवनः पप्रच्छ—"किं दातव्यम्?" पुनश्च सा भूमिः, ब्राह्मणैः परिवृता, उवाच—"तिलाः, गावः, धनं, धान्यं यत् किञ्चिद् गौतमीतीरे दीयते, तत् अक्षयदानं; किं मां दास्यसि भुवन?" "यः गङ्गातीरे एकं ग्रासमपि ददाति, तेन अहं सम्पूर्णतया दत्ता; किं मां दास्यसि भुवन?" इति। भूम्याः वचनं श्रुत्वा, भुवनः, भूमिपतिः, "एवं स्यात्" इति निश्चित्य, विप्रेभ्यः बह्वन्नं दत्तवान्। तस्मात् कालात् तद् तीर्थं दशाश्वमेधाख्यं प्रसिद्धम् अभवत्; तत्र स्नानेन दशाश्वमेधफलप्राप्तिः भवति। अन्यत् अपि पुण्यतीर्थं पिशाचाख्यं, वेदविद्भिः पूजितं, अहं वर्णयामि, गौतमीतीरस्य दक्षिणे। ब्रह्मगिर्याः समीपे, नारद, अञ्जनाख्यः पर्वतः अस्ति; तत्र, महर्षे, स्वर्गकन्या शापात् पतिता वसति स्म। अञ्जना नाम वानरी, श्रेष्ठशरीरा, तस्याः पतिः केशरी, अपरः अद्रिका नाम। सा केशरिपत्नी, शापात् स्वर्गकन्या, श्रेष्ठशरीरा मार्जारी जाता, अञ्जनपर्वते वसति स्म। केशरी, लोके प्रसिद्धः, दक्षिणसागरे गतः; तस्मिन्नेव काले, अगस्त्यः अञ्जनपर्वतं आगतः। अञ्जना च अद्रिका च, उभे अगस्त्यं महर्षिं स्वीयरीत्या हर्षेण पूजयामासतुः। तदा भगवाञ्छ्रेष्ठः ताभ्यां तुष्टः "वरं वृणीताम्" इति उक्त्वा, तौ उभे अगस्त्यं प्रार्थयामासतुः—"मुनिश्रेष्ठ, पुत्रान् देहि।" "द्वौ पुत्रौ सर्वेषां श्रेष्ठौ, लोकहितौ भविष्यतः" इति उक्त्वा, स मुनिवरः दक्षिणदिशं गतः। कदाचित्, अञ्जना च अद्रिका च, गायन्त्यौ, नृत्यन्त्यौ, हसन्त्यौ च पर्वतशिखरे स्थिते। तौ उभे वायुः निरृतिश्च, तयोः स्मयमानयोः, कामेनाभिभूतचेतसौ शीघ्रं समुपेत्य। ताभ्यां उभाभ्यां "वयं पतिपत्न्यौ वरदौ भूयाव" इति प्रार्थितम्। तौ अपि "एवं स्यात्" इति उक्त्वा, तत्रैव पर्वतशिखरे अन्तर्धायामासतुः। एवं, अञ्जनायाः वायुनः पुत्रः हनुमान् जातः; अद्रिकायाः निरृत्या च अद्रिः पिशाचपतिः अभवत्। पुनश्च तौ उभे "मुनिवरस्य वरात् द्वौ पुत्रौ जातौ, किन्तु आकृत्यौ विकृत्यौ, शीर्षे विकलिते" इति उक्त्वती। "शाचिपतेः शापेन एवं ज्ञातव्ये," इति तदा वायुः च निरृतिश्च ताभ्यां ऊचतुः। "गौतमीतीरे स्नानदानाभ्यां शापविमोक्षणं भविष्यति" इति उक्त्वा, तौ तुष्टौ तत्रैव अन्तर्धायामासतुः। ततः अद्रिः, पिशाचरूपधारी, अञ्जनां गृहीत्वा, भ्रातृप्रेम्णा हनूमतः मातरं स्नापयामास। तथैव हनुमान्, गङ्गां गृहीत्वा, शीघ्रं अद्रिकां, मार्जाररूपिणीं, गौतमीतीरं प्रति निनाय। तस्मात्कालात् तद् तीर्थं पिशाचाख्यं च अञ्जनाख्यं च अभवत्, यत्र ब्रह्मा पर्वतं आगत्य सर्वकामसमृद्धिं दत्तवान्। पूर्वदिशि त्रिपञ्चाशद्योजनानि मार्जाराख्यं स्थलं, तत्र धनुमन्ता च वृषाकपिश्च। तद् फेनासंगमं नाम, सर्वकामसमृद्धिप्रदं; तत्रैव तस्य स्वरूपं माहात्म्यं च वर्णितम्। अन्यच्च, क्षुधातीर्थमिति प्रसिद्धं, नारद, तस्य पुण्यकथां शृणु, यत् सर्वकामप्रदं नराणाम्। कश्चन कण्वो नाम महर्षिः, तपसि निष्ठः, वेदविदां श्रेष्ठः, आश्रमान् विचरन्, क्षुधया पीडितः अभवत्। स गौतमस्य पुण्याश्रमं, अन्नजलसम्पन्नं, दृष्ट्वा, स्वयम् क्षुधया पीडितः, गौतमं समृद्धं अपश्यत्। तं भेदं दृष्ट्वा, कण्वः वैराग्ययुक्तः अभवत्; गौतमः द्विजश्रेष्ठः चिन्तयामास—"अहं तपसि स्थिरः।" "तस्मात्, क्षुधया क्लिश्यमानः, दुःखितशरीरः अपि, गौतमगृहं न खादिष्यामि, समवृत्त्या भिक्षां याचिष्ये," इति निश्चित्य, स पण्डितः चिन्तयामास—"गौतमीगङ्गां गच्छित्वा धनं प्राप्स्यामि," इति, स तीर्थं गतः।