तत्र ऋषिगणाः यज्ञवाटे ऋत्विजः अभवन्, च मुख्येन होतृणा दशाश्वमेधाः एकस्मिन्नैव काले आरब्धाः। तान् यज्ञान् सम्यग् अनुष्ठाप्य, राजा तद् दृष्ट्वा चिन्तितवान्, स यज्ञभूमिं परित्यज्य अन्यत्र पुनः तान् विधीन् आरब्धवान्। तत्रापि तेन यथारम्भे एव विघ्नदोषाः उत्पन्नाः; अपूर्णान् अश्वमेधान् दृष्ट्वा स राजा आचार्यं प्रति उवाच— "देशदोषकालदोषात्मदोषात् अथवा भवतः दोषात् एते दशाश्वमेधाः न सम्पूर्णाः अभवन्।" तदा स राजा सन्तप्तः काश्यपश्च मुख्यऋत्विजः संवर्तं, स्तोत्रपतिस्यानुजं ज्येष्ठं मुनिं, गत्वा तम् ऊचतुः— "भगवन्, कुत्र दशाश्वमेधाः एकत्रैव सम्पूर्णतां प्राप्नुवन्ति? तं देशं तं चाचार्यं वद, यशोवितरणकर्तः।" ततः स मुनिवरः संवर्तः ध्यानं कृत्वा अवदत्— "ब्रह्माणं आचार्यं प्रति गच्छतं; स एव देशं वक्ष्यति।" भौवनः महर्षिः अपि काश्यपेन सह मम समीपं गत्वा सर्वं यथावत् उक्तवान्— आचार्यस्य च देशस्य च विषयम्। तदा अहम् अपि भौवनपुत्रं काश्यपं च अवदं— "गौतम्याः तीरे गच्छतं, नृपश्रेष्ठ, स देशः यज्ञैः पुण्यः।" "काश्यपः वेदविदां श्रेष्ठः तत्राचार्यः; तस्य प्रसादेन गौतम्याः पुण्येन च फलप्राप्तिः स्यात्। एकेन अश्वमेधेन वा स्नानेन वा तत्र दशाश्वमेधफलम् अवाप्स्यसि।" एवं श्रुत्वा भौवनः राजा काश्यपेन सह गौतम्याः तीरे अश्वमेधं आरब्धवान्। ततः महाश्वमेधं आरभ्य सम्यग् अनुष्ठाप्य, राजा पृथिव्याः दानाय उद्युक्तः अभवत्। तदा दिव्यः शब्दः आकाशे उच्चैः बभाषे, यत्र राजा ब्राह्मणान् ऋत्विजः सभासदश्च पूजयामास— "राजन्, पर्वतवनोपवनसमेतां पृथिवीं काश्यपाय दातुम् इच्छन् त्वया सर्वं दत्तम् एव। भूमिदानस्य स्पृहां त्यक्त्वा, अन्नं देहि, यत् महाफलदं; त्रिषु लोकेषु अन्नदानस्य तुल्यं पुण्यं नास्ति।" "विशेषतः, यः त्वया श्रद्धया गङ्गातटे बहुदानयुक्तोऽश्वमेधः कृतः, तव कृत्यं सम्पूर्णम्— शुभं भवतु, अत्र अधिकविमर्शस्य आवश्यकता नास्ति।" एवं सति अपि, पृथिवी भौवनं दातुम् इच्छन्तम् इत्युक्तवती— "सर्वभौम, विश्वकर्मणः पुत्र, मां पुनः पुनः मा ददिहि; अहं जलमध्यं निमज्जामि, तस्मात् दातव्या नास्मि।" तदा भौवनः भीतः पप्रच्छ— "किं दातव्यम्?" पुनः सा पृथिवी ब्राह्मणैः परिवृता भौवनं प्रति अवदत्— "तिलाः गावः वित्तं धान्यं यत् किञ्चित् गौतम्याः तीरे दीयते, तत् अक्षयदानं; किं मां दास्यसि, भौवन?" "यः गङ्गातटे एकमपि ग्रासं ददाति, तेन मया सर्वथा दत्तम्; किं मां दास्यसि, भौवन?" एवं पृथिव्याः वचः श्रुत्वा भौवनः भूमिपतिः "एवमस्तु" इति मत्वा विप्रेभ्यः बह्वन्नं दत्तवान्। तस्मात् कालात् स तीरः दशाश्वमेधतीर्थ इति विख्यातः, तत्र स्नानेन दशाश्वमेधफलप्राप्तिः स्यात्। अन्यत् पुण्यतीर्थं पैशाचं नाम, वेदविद्भिः पूजितम्, गौतम्याः दक्षिणे तटे अस्ति, तस्य स्वरूपं कथयामि। ब्रह्मगिरौ पार्श्वे, हे नारद, अञ्जनाख्यः पर्वतः अस्ति; तत्र, मुनिश्रेष्ठ, देवकन्या शापात् पतिता वसति स्म। अञ्जना नाम कपीनी, उत्तमाङ्गी, तस्याः पतिः केशरी नाम, अपरः अद्रिका नाम। सा केशरिपत्नी, शापात् पतिता, श्रेष्ठाङ्गी, अजिह्मा, अञ्जनगिरौ मार्जरीरूपेण वसति स्म। केशरी लोके ख्यातः दक्षिणसागरसमीपं गतः; तत्रान्तरे अगस्त्यः अञ्जनगिरिं प्राप्तवान्। अञ्जना अद्रिका च, उभे अगस्त्यं यथाविधि सस्मितं समर्चयेताम्। तदा स भगवाँस्ताभ्यां तुष्टः "वरं वृणीताम्" इति उवाच। तावेव अगस्त्यं "सुतौ देहि" इत्युक्त्वा वरमयाचेताम्। "सुतौ सर्वेषां बले श्रेष्ठौ लोकहितौ भवेताम्" इति मुनिवरः दक्षिणां दिशं गतः। कस्मिंश्चित् काले अञ्जना अद्रिका च गीतनर्तनहासपरायणे पर्वतशृङ्गे स्थिते। तौ वीक्ष्य वायुः निरृतिश्च, तौ देवौ, कामवशं गत्वा शीघ्रं समुपेत्य, "वयं पतिपत्नी रूपेण वरदौ स्याम" इत्युक्त्वा, "एवमस्तु" इति प्रत्यूचतुश्च, तत्रैव अन्तर्धानं गतौ। एवं हनूमान् अञ्जनायां वायोः पुत्रः जातः; अद्रिकायां निरृत्याः अद्रिः पिशाचपतिः अभवत्। पुनः तौ उचतुश्— "मुनिवरेण वरात् द्वौ पुत्रौ जातौ, रूपदोषः तु अस्माकं, शिरसि विकारः।" इन्द्रपतिना शापात् एवं ज्ञेयम्। तदा वायुः निरृतिश्च उक्तवन्तौ— "गौतम्याः स्नानदानाभ्यां शापो विमुच्यते" इत्युक्त्वा तत्रैव सन्तुष्टौ अन्तर्धानं गतौ। ततः अद्रिः पिशाचारूपेण अञ्जनां स्वस्नेहात् हनूमतः मातरं स्नापयामास।