कृत्तिकानां वचनं कृत्वा, कार्त्तिकेयः तान् सम्यक् अनुमन्य, अवदत्—"यूयं सर्वाः गौतमीं गच्छत, स्नात्वा महेश्वरं पूजयत। अहं अपि तत्र आगम्य, तदनन्तरं देवस्थानं यास्यामि।" इत्युक्त्वा, कृत्तिकाः गङ्गायां च गौतम्यां च स्नानं कृत्वा, कार्त्तिकेयस्य आदेशेन तथा देवानां प्रभोः कृपया, तं पूजयित्वा, देवस्थानं प्रति प्रस्थिताः। तस्मात् कालात् तत् पुण्यतीर्थं "कृत्तिका-तीर्थ" इति प्रसिद्धं अभवत्। यः कार्त्तिकायां कृत्तिकायां च योगे तत्र स्नानं करोति, स सर्वयज्ञफलं प्राप्नोति, धर्मराजत्वं च लभते। केवलं स्मरणेन वा श्रवणेन वा तस्य तीर्थस्य, सर्वपापात् विमुक्तः दीर्घायुष्यम् आप्नोति। अथ महान् ऋषे, दशाश्वमेधिकस्य तीर्थस्य श्रवणमात्रेण अश्वमेधफलप्राप्तिं शृणु। विश्वकर्मणः पुत्रः, दीप्तिमान् बलवान् च, विश्वरूपः नाम, तस्य प्रथमः पुत्रः आसीत्; तस्य पुत्रः भूवनः नाम बलवान् अभवत्। कश्यपः सर्वविद्याविशारदः तस्य पुरोहितः आसीत्। भूवनः, महाबलः नृपः, कश्यपं पप्रच्छ। दश अश्वमेधयज्ञानां एकस्मिन्नेव काले सम्पादनं इच्छन्, स गुरुम् ब्राह्मणश्रेष्ठं पप्रच्छ—"कुत्र देवेभ्यः यज्ञं करोतु?" स तस्य उत्तरं ददौ—"राजन्, यत्र श्रेष्ठब्राह्मणाः महायज्ञं आरब्धवन्तः, तत्र यज्ञवेदिं स्थापय।" तत्र ऋषिगणाः यज्ञाङ्गे पुरोहिताः अभवन्, प्रधानपुरोहितेन दश अश्वमेधाः समारम्भिताः। ते यज्ञान् सम्पूर्णं कृतवन्तः, परं नृपः तद् दृष्ट्वा चिन्तितः, तं यज्ञाङ्गं त्यक्त्वा अन्यत्र पुनः यज्ञान् आरब्धवान्। तथैव तत्र आरम्भे दोषाः उत्पन्नाः; अपूर्णं यज्ञं दृष्ट्वा नृपः गुरुम् उवाच—"देशदोषात्, कालदोषात्, मम वा, अथवा तव दोषात्, दश अश्वमेधाः सम्पूर्णं न प्राप्ताः।" तदनन्तरं, दुःखितः नृपः, कश्यपः च, सम्वर्तं, स्तोत्रेश्वरस्य ज्येष्ठं भ्रातरं, गत्वा पप्रच्छतुः—"मुनिवर, कुत्र दश अश्वमेधाः एकस्मिन्नेव काले सम्पूर्णं सिध्यन्ति? तं देशं तं गुरुम् वद।" सम्वर्तः ध्यानं कृत्वा, अवदत्—"ब्रह्माणं, गुरुम्, गच्छत; स देशं वक्ष्यति।" भूवनः महर्षिः कश्यपेन सह मम समीपं आगच्छत्, गुरोः च देशस्य च सर्वं माम् उक्तवान्। तदा अहं भूवनं पुत्रं कश्यपं च उवाचम्—"गौतमीं गच्छत; राजन्, सा भूमिः यज्ञैः पाविता।" "कश्यपः वेदविद् तत्र श्रेष्ठगुरुः; तस्य कृपया गौतम्याः पुण्येन च, शुभं प्राप्तव्यम्।" "एकेन अश्वमेधेन वा स्नानेन वा, तत्र दश अश्वमेधाः सिध्यन्ति।" इत्येतत् श्रुत्वा, भूवनः कश्यपेन सह गौतम्याः तटे अश्वमेधं आरब्धवान्। महाश्वमेधं आरभ्य सम्पूर्णं कृत्वा, नृपः भूमिदानाय सज्जः अभवत्। तदा, ब्राह्मणान्, पुरोहितान्, सभापतीन् सत्कुर्वन्, तं श्रेष्ठं नृपं प्रति आकाशे उच्चैः शब्दः अभवत्—"राजन्, पर्वतान् वनानि काननानि च सहितां भूमिं कश्यपाय पुरोहिताय दातुं इच्छसि, सर्वं दत्तम्।" "भूमिदानस्य कामं त्यज, अन्नं दातव्यम्, यतः त्रीषु लोकेषु अन्नदानस्य सदृशं पुण्यं नास्ति।" "विशेषतः, अश्वमेधः बहुदानयुक्तः तव श्रद्धया गङ्गातटे कृतः, तव कर्तव्यं पूर्णम्—शुभं भवतु; अन्यत्र विचारः न आवश्यकः।" तथापि, भूवनं दातुम् इच्छन्तं पृथिवी उवाच—"विश्वकर्मणः पुत्र, सार्वभौम, मां पुनः पुनः मा दत्त; अहं जलमध्ये निमज्जामि, अतः दातव्या नास्मि।" तदा, भूवनः भयात् पप्रच्छ—"किम् दातव्यम्?" पुनः, ब्राह्मणैः परिवृता भूमिः भूवनं प्रति अवदत्—"तिलाः, गावः, धनं, धान्यं—यद् गौतम्याः तटे दत्तं, तत् अक्षयदानम्; किं मां दास्यसि, भूवने?" "यः गङ्गातटे एकमपि ग्रासं ददाति, स मया सम्पूर्णं दत्तवान्; किं मां दास्यसि, भूवने?" पृथिव्या वचनं श्रुत्वा, भूवनः भूमिपतिः "एवम् अस्तु" इति चिन्तयन्, ब्राह्मणभ्यः विपुलं अन्नं दत्तवान्। तस्मात् कालात् तत् तीर्थं "दशाश्वमेधस्थान" इति प्रसिद्धं अभवत्; तत्र स्नानं कृत्वा, दश अश्वमेधफलम् लभ्यते। अथ अन्यत् पुण्यतीर्थं "पैशाच" नाम, वेदविद्भिः पूजितम्, गौतम्याः दक्षिणतटे अस्ति। ब्रह्मगिरिपर्वतस्य समीपे, नारद, "अञ्जना" नाम पर्वतः अस्ति; तत्र, मुनिश्रेष्ठ, दिव्याप्सरा शापात् पतिता निवसति। तत्र "अञ्जना" नाम वानरी, उत्तमशरीरा, केशरी नाम पतिः, अपरः अद्रिका नाम आसीत्। सा केशरीपत्नी, दिव्याप्सरा शापात् पतिता, उत्तमशरीरा मृगी अभवत्, अञ्जनापर्वते वसति। केशरी, लोके विख्यातः, दक्षिणसागरं गतवान्; तस्मिन्नेव काले, अगस्त्यः अञ्जनापर्वतं आगच्छत्। अञ्जना अद्रिका च, तयोः प्रत्येकं, अगस्त्यं महर्षिं विधिनाऽऽनन्देन पूजयताम्।