पुरा तारकस्य विनाशाय महर्षिः शिवस्य वीर्यं पपौ। तस्मात् वीर्यात् जातं गर्भं दृष्ट्वा, सप्तर्षीणां पत्न्यः तं मुनिं कामयामासुः। सप्तर्षीणां पत्नीनां मध्ये अरुन्धत्याः विनाऽन्याः षट् स्त्रियः, मासिकशौचसमाप्ताः, अग्निजातात् तस्मात् वीर्यात् गर्भिण्यः अभवन्। ताः तेजस्विन्यः स्त्रियः, मासिकशौचेन विशुद्धाः, आप्य परस्परं प्रष्टवत्यः—"किं कुर्मः? कुत्र गच्छामः? किम् आचरित्वा पुण्यं लभेमहि?" इति। एवं संवाद्य, ताः शीघ्रं गङ्गां जग्मुः, दुःखिता गर्भान् मुमुचुः; ते गर्भाः तस्यां जले फेनरूपत्वं प्राप्नुवन्। सर्वे ते गर्भाः जले समागत्य, वायुनाऽनेकत्वेन संयुज्य, एकरूपत्वं जग्मुः; तस्यात् षण्मुखः जातः। ताः मुनिपत्न्यः गर्भान् विसृज्य गृहं प्रत्यागच्छन्। तासां रूपपरिवर्तनं दृष्ट्वा, सप्तर्षयः ऊचुः—"गच्छत, शीघ्रं गच्छत; स्त्रीणां स्वच्छन्दाचारः न उचितः।" इति। एवं ताः स्त्रियः स्वैः पतिभिः परित्यक्ताः। तदा दुःखेन पीडिताः, पतिभिः परित्यक्ताः, षट् स्त्रियः नारदेन दृष्टाः। नारदः अवदत्—"कार्त्तिकेयः हरात् जातः।" सः गङ्गासुतः, अग्निजः, तारकसंहारकः इति प्रसिद्धः। "तं शीघ्रं गच्छत; तुष्टः सः भवतीभ्यः भोगान् दास्यति।" दिव्यर्षेः वचः श्रुत्वा, कृत्तिकाः षण्मुखं जग्मुः, यथावत् स्वकृतं सर्वं निवेदयामासुः। कार्त्तिकेयः कृत्तिकानां वचनं समनुज्ञाय अवदत्—"यूयं सर्वाः गौतमीं गच्छत, स्नात्वा महेश्वरं पूजयत। अहम् अपि तत्र आगमिष्यामि, ततः देवानां सदा गमिष्यामि।" इति। ताः कृत्तिकाः गङ्गायां गौतम्यां च स्नात्वा, देवेश्वरं पूजयित्वा, कार्त्तिकेयस्य आज्ञया तथा देवेश्वरस्य प्रसादेन, देवानां सदा जग्मुः। तस्मात् कालात् तत् पुण्यस्थलं "कृत्तिकातीर्थ" इति प्रसिद्धम्। यः कश्चित् तत्र कार्त्तिकायां कृत्तिकायां च स्नानं करोति, सः सर्वयज्ञानां फलम् आप्नोति, धर्मिकः राजा भवति; केवलं तस्य तीर्थस्य स्मरणेन वा श्रवणेन सर्वपापात् विमुक्तः, दीर्घायुष्मान् च भवति। अथ शृणु दशाश्वमेधिकतीर्थस्य कथा, यत्र केवलं श्रवणेन अश्वमेधस्य फलम् लभ्यते। विश्वकर्मणः पुत्रः, महायशाः वीर्यवान् विश्वरूपः, तस्य प्रथमः पुत्रः आसीत्; तस्य पुत्रः बलवान् भौवनः। सर्वविद्याविशारदः कश्यपः तस्य पुरोहितः आसीत्। भौवनः, महाबलः नृपतिः, तम् उपाध्यायं पप्रच्छ—"दशाश्वमेधयज्ञान् एकत्र कर्तुम् इच्छामि, भगवन्, कुत्र देवताभ्यः यजनं करिष्यामि?" इति। सः प्राह—"राजश्रेष्ठ, यत्र श्रेष्ठब्राह्मणैः महायज्ञाः आरब्धाः, तत्र यज्ञवाटं स्थापय।" तत्र ऋषिगणाः ऋत्विजः भूत्वा, यज्ञमण्डपे दश अश्वमेधाः एकत्र मुख्येन ऋत्वसा आरब्धाः। तान् यज्ञान् यथावत् सम्पाद्य, राजा तद् दृष्ट्वा चिन्तितः अभवत्; तस्मात् यज्ञवाटात् निष्क्रम्य, अन्यत्र पुनः तान् यज्ञान् आरब्धवान्। तत्रापि, यथा तत्र, आरम्भे विघ्नदोषाः अभवन्; अपूर्णान् यज्ञान् दृष्ट्वा, राजा उपाध्यायं पप्रच्छ—"देशदोषे, कालदोषे, मम वा, तव वा, दशाश्वमेधाः अपूर्णाः जाताः।" इति। तदा राजा च मुख्यः ऋत्वा कश्यपश्च संवार्तं, बृहस्पतेः ज्येष्ठं भ्रातरं, जग्मतुः, तं प्रष्टुम्—"क्व एकत्र दशाश्वमेधाः सिद्धिं यान्ति? स तीरं, स उपाध्यायं वद, महाभाग।" इति। संवार्तः, ध्यानं कृत्वा, अवदत्—"ब्रह्माणं गच्छ, स उपाध्यायः, स तीरं वक्ष्यति।" ततो भौवनः महर्षिः कश्यपेन सह मम समीपमपि आगतः, सर्वं यथावत् उपाध्यायं तीरं च निवेदितवान्। अहं तदा मम पुत्रं भौवनं कश्यपं च अवदं—"गौतमीं गच्छत, राजेन्द्र, सा भूमिः यज्ञैः पाविता। कश्यपः वेदविदां श्रेष्ठः तत्र उपाध्यायः, तस्य प्रसादेन, गौतमीतीर्थस्य पुण्येन, शुभानि लभ्यन्ते। तत्र, एकेन अश्वमेधेन वा स्नानेन वा, दशाश्वमेधाः सिद्धिं यास्यन्ति।" इति। एवं श्रुत्वा, भौवनः राजा गौतमीतीरं कश्यपेन सह जगाम, अश्वमेधं चकार। तत्र, महाश्वमेधः आरभ्य सम्पन्नः, राजा भूमिं दातुं प्रचक्रमे। तदा, दिवि महती वाणी राज्ञः, ब्राह्मणान् ऋत्विजः सभापतिं च सत्कुर्वतः, उच्चैः व्याहरत्—"राजन्, पर्वतवनगुल्मयुक्तां भूमिं कश्यपाय दातुम् इच्छन्, त्वया सर्वं दत्तम् एव। भूमिदानासक्तिं त्यक्त्वा, अन्नं दद; अन्नदानस्य पुण्यं त्रिषु लोकेषु नास्ति समम्।" विशेषतः, यः त्वया श्रद्धया गङ्गातीरे महादानैः सह अश्वमेधः कृतः, तव कृत्यम् पूर्णम्—शुभं भवतु; अत्र अन्यत् चिन्तनं न आवश्यकम्। तथापि, भूमिः अपि भौवनं दातुम् इच्छन्तं अवदत्—"विश्वकर्मणः पुत्र, सार्वभौम, मां पुनः पुनः मा दद; अहं वारिप्रविष्टा निमज्जामि, अतः न दातव्या।" तदा भौवनः भीतः पप्रच्छ—"किं दातव्यम्?" पुनः सा भूमिः, ब्राह्मणैः परिवृता, भौवनं अवदत्।