ततः सर्वमिदं मम मातृकृतं लज्जास्पदं जातमिति, महालज्जया स कर्त्तिकेयः गौतमीं प्रति जगाम। स च मातृरूपिण्यै स्वमातरि निवेदयामास—'याः स्त्रियः मम मातृनाम्ना भविष्यन्ति, ताः सर्वाः मया मातृतुल्याः स्युः।' एवं निश्चित्य लोकनाथः शङ्करः पार्वत्याः सहितः स्वपुत्रं निरोद्धुम् उक्तवान्—'एवंविधं आचरणं न कर्तव्यं, इदानीं समापय।' इति गुरुः अवदत्। ततः सुरपतिः तुष्टः सञ्जाताश्चर्यः चिन्तयामास—'किं दातव्यम्?' इति। तदा कर्त्तिकेयः कृताञ्जलिः पितरं पुनरूवाच—'भगवन्, अहं सुरसेनापतिश्च तव पुत्रश्चास्मि, पर्याप्तं मे, देवदेव, वराणां मम किमुपयोगः, ये देवैः पूज्यन्ते?' यदि त्वं लोककल्याणकामः किंचिद्दातुमिच्छसि, न मम स्वार्थाय किमपि याचे, त्वया दातव्यमस्ति। ये महापातकिनः, ये च गुरुपत्न्युपगामिनः, ते केवलं अत्र स्नानेन पापात् शुद्धिं लभेरन्। पशवः अपि, देवदेव, अत्र स्नानेन श्रेष्ठां योनिमाप्नुयुः; विकलाः अपि अत्र स्नानेन सौन्दर्यं लभेरन्। एवं पुत्रवाक्यैः तुष्टः शम्भुः 'एवमस्तु' इति प्रहृष्टः प्रत्युवाच। ततोऽस्मात्कालात् तत् पुण्यस्थानं कर्त्तिकेयस्य नाम्ना विख्यातं जातम्। तत्र स्नानदानयोः सर्वयज्ञफलप्राप्तिः स्यात्। यत् कृतिकारूपं तीर्थं कर्त्तिकेयस्य नाम्ना प्रसिद्धम्, तस्य केवलं श्रवणेन सोमपानफलं लभ्यते। पूर्वं तारकवधाय मुनिना शिवबीजपानं कृतम्। तस्मात् बीजात् जातं गर्भं दृष्ट्वा, सप्तर्षीणां भार्याः मुनिं कामयन्त्यः सञ्जाताः। सप्तर्षीणां पत्नीनां याः षड्विधाः मासिकशौचसमाप्ताः आसन्, तासु षट्सु स्त्रीषु वह्निजातात् बीजात् गर्भः अभवत्; केवलं अरुन्धत्याः गर्भः न जातः। ताः तेजस्विन्यः मासिकशौचेन विशुद्धाः, परस्परं सन्देहं कृत्वा ऊचुः—'किं कुर्मः? कुत्र गच्छामः? केन कर्मणा पुण्यं प्राप्नुयाम?' इत्युक्त्वा, ताः शीघ्रं गङ्गां जग्मुः, दुःखार्ताः सन्तः, स्वगर्भान् जलरूपे फेनरूपे त्यक्त्वा। सर्वे ते गर्भाः जलमध्यं प्रविष्टाः, वायुनैव संयुक्ताः, एकरूपत्वं प्राप्ताः। तस्मात् षण्मुखः जातः। गर्भत्यागानन्तरं, सप्तर्षीणां भार्याः गृहं प्रतिनिवृत्ताः। तेषां रूपभेदं दृष्ट्वा, सप्तर्षयः ऊचुः—'युवतयः, शीघ्रं गच्छत, स्त्रीणां स्वच्छन्दाचारः न उचितः।' इति, ताः स्वपतिभिः परित्यक्ताः। तदा दुःखार्ताः, पतिभिः परित्यक्ताः षट्स्त्रियः नारदेन दृष्टाः। नारदः ताः अवदत्—'कृत्तिकेयः हरसम्भूतः जातः। स गङ्गासुतः वह्निजः ताऱकासुरवधकर्ता च। शीघ्रं तं प्रति गच्छत, स तुष्टः भवित्वा भोगान् दास्यति।' इत्युक्त्वा, दिव्यर्षिवाक्येन प्रेरिताः कृत्तिकाः षण्मुखं प्रति गच्छन्त्यः, स्वकृतं सर्वं निवेदयामासुः। कर्त्तिकेयः कृत्तिकावचनं श्रुत्वा तासां वाक्यं अनुमन्य, अवदत्—'युवतयः सर्वाः गौतमीं गच्छन्तु, स्नानं कृत्वा महेश्वरं पूजयन्तु। अहम् अपि तत्र आगमिष्यामि, ततः सुरालयं यास्यामि।' इत्युक्त्वा, कृत्तिकाः गङ्गायाः गौत्म्याश्च स्नानं कृत्वा, देवदेवस्य पूजनं कर्त्तिकेयस्य आज्ञया च तस्य प्रसादेन सुरालयं प्रति जग्मुः। तस्मात् कालात् तत् पुण्यस्थानं कृत्तिकातीर्थं नाम विख्यातम्। यः कश्चित् कर्त्तिकायां कृत्तिकायां च स्नानं करोति, स सर्वयज्ञफलम् आप्नोति, धर्मराजो भवति। केवलं तस्य तीर्थस्य स्मरणेन वा श्रवणेन वा सर्वपापात् विमुक्तः दीर्घायुष्मान् भवति। अथ शृणु दशाश्वमेधिकतीर्थस्य कथा, यत्र केवलं श्रवणेन अश्वमेधफलप्राप्तिः सिध्यति। विश्वकर्मणः सुपुत्रः विश्वरूपः, महायशस्वी महाबलश्च, तस्य पुत्रः भौवनः नाम। तस्य पुरोहितः सर्वशास्त्रविशारदः कश्यपः आसीत्। भौवनः स राजा तं कश्यपं पप्रच्छ—'दशाश्वमेधयज्ञं कर्तुमिच्छामि, भगवन्, कुत्र देवयज्ञं स्थापयामि?' इति। कश्यपः अवदत्—'राजन्, यत्र श्रेष्ठब्राह्मणैः महायज्ञाः आरब्धाः, तत्र यज्ञमण्डपं स्थापय।' तत्र मुनिगणाः ऋत्विजः सञ्जाताः, मुख्येन ऋत्विजा दशाश्वमेधाः एकस्मिन्नेव काले आरब्धाः। ते सर्वे यज्ञाः सम्यक् संवृत्ताः, किन्तु राजा तद् दृष्ट्वा चिन्तितः, तं यज्ञमण्डपं त्यक्त्वा अन्यत्र पुनः यज्ञारम्भं चकार। तत्रापि यथा आरब्धम्, तथैव विघ्नदोषाः अभवन्। अपूर्णयज्ञान् दृष्ट्वा राजा स्वगुरुम् अवदत्—'देशदोषात्, कालदोषात्, मम दोषात्, वा भवतः दोषात्, दशाश्वमेधाः न सम्पूर्णाः अभवन्।' इति। तदा दुःखितः राजा पुरोहितः च कश्यपः संवर्त्तं, बृहस्पतेः ज्येष्ठं भ्रातरं, उपसंगम्य पप्रच्छतुः—'भगवन्, कुत्र दशाश्वमेधाः एककाले सम्पूर्णाः भवन्ति? तं देशं तं चाचार्यं वद।' संवर्त्तः ध्यानं कृत्वा अवदत्—'ब्रह्माणं गुरुं गच्छत, स देशं वक्ष्यति।' भौवनः महर्षिः कश्यपेन सह मम समीपं आगत्य, सर्वं यथावत् निवेदयामास। तदा अहं स्वपुत्रं भौवनं कश्यपं च अवोचम्—'गौतमीं गच्छत, राजेन्द्र, सा भूमिः यज्ञैः पाविता। तत्र कश्यपः वेदविद् श्रेष्ठाचार्यः, तस्य प्रसादेन गौतमीतीर्थस्य पुण्येन च सम्पूर्णफलप्राप्तिः भविष्यति।' एवं सन्ततिः पुण्यकथायाः, यथाशास्त्रं, यथाक्रमं प्रवृत्ता।