माता द्वारा एवम् उपोदितः, विषाखः सुरपत्नीभिः सह सन्तोषं प्राप्नोति, तथा देव्या अपि तत्र रमन्ति। तदा, हे नारद, सुरपत्नीभिः कर्तिकेयेन रम्यमानासु, दिवि स्थिताः देवाः कर्तिकेयम् निग्रहीतुं न शेकुः। ततः ते पार्वत्यै पुत्रस्य विधिं निवेदयन्ति; सा पुनः पुनः पुत्रं च देवान् च संयम्य, शक्तिमन्तं तं विरुद्धं निवारयितुं न शेकुः। षण्मुखः तु, स्त्रीषु आसक्तः, मातरं न शृणोति; शापस्य भीत्या पार्वती भयात् चिन्तयितुं आरभते। सा मातृस्नेहेन, देवपत्नीः दीर्घकालं रक्षितव्याः इति देवकार्यसिद्धये पुनः पुनः विचारयति। यत्र यत्र स्कन्दः रमते, तत्र तत्र पार्वती स्वयं तस्य रूपं धारयित्वा, तदनुसारं आचरति। यदा षण्मुखः इन्द्रस्य वरुणस्य च पत्नीः आह्वयति, तदा तासु मातरं स्वं पश्यति। सा श्रद्धया तां विमुखः, अन्यां आह्वयति; तत्रापि मातरं पश्यन् लज्जया आविष्टः। एवं बहुषु स्त्रीषु तद्रूपं दृष्ट्वा, जगत् मातृमयं इति अनुभूय, गङ्गापुत्रः विरक्तः अभवत्। यदा तस्य विरागः मातरः कारणं इति ज्ञात्वा, सः चिन्तयति—‘यदि अद्य संयम्ये, पूर्वं आरभ्यं अस्ति।’ अतः सर्वं मम मातरः कारणं, इदानीं हास्यं मे जातम्; अतिशयेन लज्जया सः गौतमीं गच्छति। ‘मम मातरूपेण—साऽपि मम वचनं शृणोतु: यः स्त्री मम मातृनाम्ना भविष्यति, सा मम मातरं समाना भविष्यति।’ इति निश्चय्य, लोकनाथः शङ्करः पार्वत्या सह पुत्रं संयम्य, ‘एषा वृत्तिः निवार्येति’ इत्युक्तवान्। ततः देवेश्वरः प्रसन्नः, ‘किं दातव्यम्?’ इति विचारयति। कर्तिकेयः नमस्कृत्य पुनः पितरं प्रति वदति—‘देवेश्वर, अहं देवसेनापतिः, तव पुत्रः; पर्याप्तम्, वराणां मम किमुपयोगः?’ यदि तव इच्छाऽस्ति, लोकहिताय, अहं स्वार्थं न याचे—‘ये महान् पापं कृतवन्तः, गुरुपत्नीं उपगच्छन्ति, ते केवलं स्नानेन अत्र पापात् शुद्धिं यान्तु। पशवः अपि, विकलाः अपि, स्नानेन अत्र सुन्दर्यं प्राप्तुं यान्तु।’ इति याचति। शम्भुः तस्य वचनेन हृष्टः, ‘एवं भवतु’ इत्युक्तवान्; ततः तद् तीर्थं कर्तिकेयस्य नाम्ना विख्यातम्, यत्र स्नानं दानं च सर्वयज्ञफलप्रदं भवति। यत् कृतिकातीरं कर्तिकेयस्य नाम्ना प्रसिद्धम्, तस्य श्रवणमात्रेण सोमपानफलम् प्राप्त्यते। पूर्वं तारकवधाय, मुनिः शिवस्य वीर्यं पिबित्वा, तस्मात् वीर्यात् गर्भं दृष्ट्वा, सप्तर्षिपत्न्यः तं मुनिं कामयन्ते। अरुन्धत्याः विना, सप्तर्षिपत्न्यः मासिकशुद्धिं कृत्वा, षष्ठ्यः स्त्रीषु अग्निजातं गर्भं उत्पन्नम्। ताः तेजस्विन्यः शुद्धाः, परस्परं प्रष्ट्वा—‘किं करिष्यामः? कुत्र गमिष्यामः? किम् कृत्वा पुण्यं लभेम?’ इति विचिन्त्य, शीघ्रं गङ्गां गत्वा, दुःखिता गर्भं विसृज्य, तं जलं फेनरूपेण प्राप्तम्। सर्वे गर्भाः जलं मध्ये मिलित्वा, वातेन संयुक्ताः, एकं रूपं प्राप्ताः; तस्मात् षण्मुखः जातः। गर्भं विसृज्य, ऋषिपत्न्यः गृहं प्रत्यागताः; ताः परिवर्तितरूपाः दृष्ट्वा, ऋषयः ताः ऊचुः—‘गच्छ, गच्छ शीघ्रं! स्त्रीणां स्वच्छन्दवृत्तिः न उचितम्।’ इति ताः पतिभिः त्यक्ताः। शोकवशाः, पतिभिः परित्यक्ताः, षष्ठ्यः स्त्रीषु नारदः ताः दृष्ट्वा, ‘कर्तिकेयः हरात् जातः’ इत्युक्तवान्। ‘सः गङ्गापुत्रः, अग्निजातः, तारकवधः; तं शीघ्रं गच्छ; सन्तुष्टः सः तव रम्यं दास्यति।’ इति दिव्यमुनिवचनं श्रुत्वा, कृतिका षण्मुखं समीपं गत्वा, सर्वं यथावत् निवेदयन्ति। कर्तिकेयः कृतिकावाक्यं अनुमोद्य, ‘युवां गौतमीं गच्छताम्, स्नानं कुरुताम्, महेश्वरं पूजयताम्’ इत्युक्तवान्। ‘अहं अपि तत्र आगमिष्यामि, ततः देवस्थानं गमिष्यामि।’ इति उक्त्वा, कृतिका गङ्गायां गौतमीं च स्नानं कृत्वा, देवेश्वरं पूजयित्वा, कर्तिकेयवचनात्, देवेश्वरकृपया, देवस्थानं गच्छन्ति। ततः तद् तीर्थं कृतिकातीरं इति प्रसिद्धम्; यः कर्तिका-संयोगे स्नानं कुर्यात्, सः सर्वयज्ञफलं लभते, धर्मराजः भवति; स्मरणेन वा श्रवणेन वा, सर्वपापात् विमुक्तः दीर्घायुः लभते। शृणु, हे महर्षे, दशाश्वमेधिकतीर्थस्य कथा; तस्य श्रवणमात्रेण अश्वमेधयज्ञफलम् लभ्यते। विश्वरूपः, विश्वकर्मणः महात्मा पुत्रः, तस्य प्रथमः पुत्रः; तस्य पुत्रः बलवान् भौवनः। कश्यपः सर्वविद्याविशारदः, तस्य पुरोहितः; भौवनः, महाबलः राजा, तं पृच्छति। दश अश्वमेधयज्ञं एकस्मिन काले कर्तुम् इच्छन्, सः गुरुम् ब्राह्मणं पण्डितं पृच्छति—‘कुत्र देवयज्ञं स्थापयामि?’ सः उत्तरं दत्तवान्—‘राजन्, यत्र श्रेष्ठब्राह्मणाः महायज्ञं आरब्धवन्तः, तत्र यज्ञभूमिं स्थापय।