पापात् विमुक्तः पुनः गङ्गायां स्नात्वा, अश्वमेधस्य पुण्यं प्राप्नोति, धर्मात्मा च भवति। तत्रैव पुण्ये गौतमीतीर्थे, यत्र ब्रह्मा विष्णुश्च शिवः शम्भुश्च सदा निवसन्ति, पुनः स्नानात् मलिनं शरीरं त्यजति। ततः शोभनं विमानं समारुह्य, स्वर्गं निश्चितं गच्छति। तेषां वचः श्रुत्वा, स व्याधः तथा कृतवान्—शोभनं विमानमारोह्य दिव्यं रूपं प्राप्तवान्। दिव्यैः माल्यवस्त्रैः भूषितः, अप्सरसां गणैः पूजितः, कपोतः कपोती च व्याधश्च, गङ्गायाः प्रभावेन, त्रयः अपि स्वर्गं जग्मुः। तस्मात् तत् तीर्थं 'कपोत' इति प्रसिद्धं जातम्, तत्र स्नानं दानं पितृपूजनं च क्रियते। तत्र जपहोमादिकं यत्किंचित्क्रियते, तत् अनन्तं पुण्यं ददाति। कार्त्तिकेयः परमं पुण्यतीर्थं, 'कौमार' इति प्रसिद्धं, यस्य नामश्रवणमात्रेण ऐश्वर्यं सौन्दर्यं च लभ्यते। यदा तारकासुरः हतः, स्वर्गे शान्तिः प्राप्ता, तदा पार्वती स्नेहपूर्णा वचनं ज्येष्ठपुत्राय कार्त्तिकेयाय उवाच—'त्रिषु लोकेषु, ये तव प्रियाः, तैः सह यथेष्टं भोगान् भुङ्क्ष्व, मम आज्ञया, हर्षपूर्णचित्तेन, पितुः प्रसादेन च।' मातुः वचः श्रुत्वा, विषाखः देवपत्नीनां सङ्गे तुष्टः, देव्योऽपि तत्र रमन्ते स्म। हे नारद, यदा देवपत्न्यः तेन रम्यमानाः, तदा स्वर्गस्थाः देवाः तं कार्त्तिकेयं निग्रहीतुं न अशक्नुवन्। ततः ते पार्वत्यै पुत्रसम्बन्धिनः धर्मान् निवेदयामासुः; पुनः पुनः मातुः देवतानां च निग्रहात् अपि, शक्तिमान् सः तत्त्याज न। षण्मुखः, यो योषित्सु अनुरक्तः, मातुः वचनं न श्रुतवान्; शापभीत्याः पार्वती भीता चिन्तयितुम् आरब्धवती। मातृस्नेहेन, देवपत्नीनां चिरं रक्षणाय, देवकार्यार्थं पुनः पुनः विचिन्त्य, या या यत्र स्कन्दः रमते, तत्र तत्र पार्वती तादृशीं रूपं धारयित्वा, तस्याः रूपेण आचरति स्म। यदा षण्मुखः इन्द्रवरुणयोः पत्नीन् आहूय, ताः पश्यन् मातुः रूपं तासु ददर्श। सः तां सस्नेहम् उपलभ्य, अपरां पुनः आहूय, तत्रापि मातुः रूपं दृष्ट्वा लज्जया पीडितः। एवं बहुषु स्त्रीषु तद्रूपं दृष्ट्वा, सर्वं जगत् मातृमयं अनुभूय, गङ्गासुतः विरक्तः अभवत्। सः मनसि चिन्तयामास—मातुः कारणेनैव मम विरागः जातः, यदि अद्य निगृह्ये, पूर्वं तु आरब्धमेव। अतः एतत्सर्वं मातुः कृते, अधुना हसितं मम जातम्। अतिविशाललज्जया सः गौतमीतीरं गतवान्। तत्र, 'एषा या मम मातृरूपा—मम वचनं शृणोतु; याः स्त्रियः मातुः नाम्ना ख्याताः, ताः मया मातृतुल्याः स्युः' इति निश्चित्य। एवं ज्ञात्वा, लोकनाथः शङ्करः पार्वत्या सह पुत्रं निगृह्य, 'एषा वृत्तिः त्याज्या' इति उवाच। तदा देवेशः तुष्टः सन्देहं चकार—'किं ददामि?' इति। सः करौ संहित्य, स्कन्दः पुनः पितरं प्राह—'देवेश, अहं देवसेनापतिः, तव पुत्रश्च; पर्याप्तं मम, वराणां प्रयोजनं नास्ति। यदि तु दातुमिच्छसि, लोकहितकाम्यया, अहं न स्वार्थाय याचे—एतद्वरेण मां तर्पय। ये महापापिनः, आचार्यपत्न्युपगामिनः, तेऽपि अत्र स्नानमात्रेण पापात् शुद्धिं लभेरन्। पशवोऽपि, देवेश, अत्र स्नानेन उत्तमं जन्म प्राप्नुयुः; विकलाङ्गाः अपि अत्र स्नानेन सौन्दर्यं लभेरन्।' 'एवमस्तु' इति शम्भुः तुष्टः पुत्रस्य वचः श्रुत्वा, तस्मात् कालात् तत् तीर्थं 'कार्त्तिकेय' इति प्रसिद्धं जातम्। तत्र स्नानदानयोः सर्वयज्ञफलप्राप्तिः स्यात्। यत् 'कृत्तिका' तीर्थं कार्त्तिकेयस्य नाम्ना प्रसिद्धम्, तस्य श्रवणमात्रेण सोमपानस्य फलम् लभ्यते। पुरा तारकवधाय, महर्षिः शिवस्य वीर्यं अपिबत्; तस्मात् वीर्यात् जातं गर्भं दृष्ट्वा, सप्तर्षीणां पत्न्यः तं महर्षिं कामयामासुः। अरुन्धत्याः विना, सप्तर्षीणां षट् पत्न्यः, मासधर्मेण शुद्धाः सन्त्यः, तस्मात् अग्निजातात् वीर्यात् गर्भं प्रापुः। ताः तेजस्विन्यः मासधर्मशुद्धाः, परस्परं प्रष्टुम् आरब्धाः—'किं कुर्मः? कुत्र गच्छामः? किमाचर्य पुण्यं लभेम?' इति। एवं संवाद्य, शीघ्रं गङ्गां जग्मुः, दुःखार्ताः ताः गर्भान् जलमध्ये फेनरूपेण विससृजुः। ते सर्वे गर्भाः जले एकत्र समागताः, वायुनाऽपि संयुताः, एकं रूपं प्राप्ताः; तस्मात् षण्मुखः जातः। गर्भत्यागात् अनन्तरं, पत्न्यः स्वगृहं प्रत्यागच्छन्; तेषां रूपपरिवर्तनं दृष्ट्वा, ऋषयः ऊचुः—'गच्छत, शीघ्रं गच्छत; स्वच्छन्दाचारः स्त्रीणां न उचितः' इति। एवं ताः पतिभिः परित्यक्ताः। ताः षट् स्त्रियः, दुःखेन पीडिताः, पतिभिः परित्यक्ताः, नारदेन दृष्टाः; स उवाच—'कार्त्तिकेयः हरसम्भूतः जातः। स गङ्गासुतः, अग्निजश्च, तारकवधः; शीघ्रं तं गच्छत, स तुष्टः सन् भोगान् दास्यति' इति। दिव्यर्षेः वचः श्रुत्वा, कृत्तिकाः षण्मुखं जग्मुः, तस्मै सर्वमाख्यातुम् आरब्धाः।