यावन्ति रोमाणि मानवदेहे त्रीणि च अर्धकोट्यः सन्ति, तावन्ति वर्षाणि पतिसंयायिनी भार्या स्वर्गे निवसति। तदा सा धर्मपत्नी, पृथिव्यां, देवेषु, गङ्गायां, वृक्षेषु च प्रणम्य, पुत्रान् सान्त्वयन्ती, तं व्याधं समभाषत। “भगवन्, तव प्रसादेन अहं एतदवाप्तवती; पुत्रेषु मे क्षमस्व, अहं पतिना सह स्वर्गं यास्यामि।” इत्युक्त्वा सा सती पक्षिणी यज्ञाग्निम् प्रविवेश; सा ज्वलनं प्रविशन्त्याः जयशब्दाः समुत्पेतुः। आकाशे दिव्यं तेजस्वि विमानं सूर्यसङ्काशं प्रादुरासीत्; तत्र तस्मिन्नुपविष्टं देवदम्पती देवसदृशौ दृष्टौ। हर्षपूर्णौ तौ व्याधं विस्मितमनसं समभाषेताम्—“आगच्छ, वयं देवक्षेत्रं गच्छामः; त्वं प्राज्ञ, आमन्त्रितोऽसि। त्वं अस्माकं स्वर्गस्य सोपानभूतः अतिथिः; नमस्ते।” तौ विमाने समारुह्यं दृष्ट्वा व्याधोऽपि धनुषं निक्षिप्य, कृताञ्जलिः सस्नेहम् उवाच—“मा मां त्यजेताम्, महाभाग्यवन्तौ; यो न वेत्ति, तस्मै किमपि मा दत्तम्। अहं अस्यां स्थले भवतोः पूज्यः अतिथिः; मे प्रायश्चित्तमार्गं वक्तव्यम्।” तौ उचतुस्ताम्—“गौतम्यां नदीं गच्छ, शुभं भवतु; तत्र पापं निवेद्य स्नानं कुरु, सर्वपापैः विमुक्तः स्याः। तत्र पापविमुक्तः पुनः गङ्गायां स्नात्वा अश्वमेधस्यान्यं पुण्यं लभसे, पुण्यात्मा च भवसि। यत्र ब्रह्मा विष्णुः शिवः शम्भुश्च वसन्ति, तस्मिन्गौतम्यां पुनः स्नात्वा मलिनं शरीरं त्यजसि। विमाने समारुह्य नूनं स्वर्गं यास्यसि।” तयोः वचः श्रुत्वा व्याधः तथैव अकरोत्; स सुष्ठु विमाने समारुह्य दिव्यं रूपम् अलभत। स दिव्यहाराम्बरधरः, अप्सरोगणैः पूजितः, कपोतः कपोती च व्याधश्च, गङ्गायाः प्रभावेन त्रयः अपि स्वर्गं जग्मुः। ततोऽस्मात् स्थलं “कपोत” इति प्रसिद्धं जातम्; तत्र स्नानदानपितृपूजनादि क्रियते। तत्र जपहोमादिकर्मणां अनन्तं पुण्यफलम्। कार्त्तिकेयः परमं पुण्यतीर्थं, कौमारं नाम, यत्र नामश्रवणमात्रेण सौभाग्यं सौन्दर्यं च लभ्यते। यदा तारकासुरः निहतः स्वर्गे शान्तिः प्राप्ता, तदा पार्वती स्नेहात् ज्येष्ठपुत्रं कार्त्तिकेयं सम्बोध्य उवाच—“मम आज्ञया, पितुः प्रसादेन, हृष्टमनाः, त्रिषु लोकेषु यथेष्टं रमस्व।” मातुः वचः श्रुत्वा विषाखः देवपत्नीगणेन सह रममाणः, देव्या अपि तत्र रमन्ते स्म। हे नारद, तासु रममाणासु देवपत्नीषु, स्वर्गस्थाः देवाः कार्त्तिकेयं न वारयितुं शेकुः। तदा ते मातरं पार्वतीं पुत्रकृत्यं निवेदयामासुः; सा पुनः पुनः पुत्रं वारयन्ती, स शक्तिधरः न निवर्तितः। षण्मुखः स्त्रीषु आसक्तः, मातुः वचः न शुश्राव; पार्वती शापभीत्या सन्त्रस्ता चिन्तयामास। सा मातृस्नेहात्, देवपत्नीः चिरकालं रक्षितव्याः इति चिन्तयन्ती, पुनः पुनः मनसा विचिन्त्य, यत्र यत्र स्कन्दः रमते, तत्र तत्र सा तद्रूपधारिणी भूत्वा तद्वदाचारं कृतवती। यदा षण्मुखः इन्द्रवरुणयोः पत्न्यः आह्वयन्, ताः निरीक्ष्य, तासु मातुः रूपं दृष्ट्वा, स आदरेण तस्मात् निवृत्तः। पुनः अन्यां आह्वयन्, तत्रापि मातुः रूपं दृष्ट्वा, लज्जया पीडितः। एवं बहुषु स्त्रीषु तद्रूपदर्शनात्, जगत् मातृमयं दृष्ट्वा, गङ्गासुतः विरक्तः अभवत्। स पश्यन्, “मातृकारणमेव मम विरागस्य हेतु,” इति मनसा चिन्तयामास—“यदि अधुना निरुद्धः अस्मि, पूर्वं तु आरब्धम्।” अतः, “एतत्सर्वं मातृकारणमेव, इदानीं हास्यकारणं जातम्,” इति महतीं लज्जां प्राप्य, गौतम्यां जगाम। “मम मातृरूपेण, मम वचनं शृणोतु; यः स्त्री मम मातृनाम्ना भविष्यति, सा मम मातृसमा गण्यते।” एवं ज्ञात्वा, लोकनाथः शङ्करः पार्वत्या सह पुत्रं संयम्य, “एषा वृत्तिः त्याज्या,” इति उवाच। तदा देवेशः तुष्टः, “किं ददामि?” इति चिन्तयामास; कृताञ्जलिः स्कन्दः पुनः पितरं उवाच—“अहं देवसेनापतिः, तव पुत्रः च; पर्याप्तं एतत्, देव, वराणां प्रयोजनं नास्ति। यदि दातुमिच्छसि, लोकहिताय, अहं न स्वार्थाय याचे—एतदस्तु। “ये महापापिनः, गुरुपत्नीं उपगम्य, केवलं अत्र स्नानकृत्वा, पापात् शुद्धिं लभेरन्। पशवोऽपि, देव, अत्र स्नानकृत्वा उत्तमं जन्म लभेरन्; विकलाङ्गाः अपि सौन्दर्यं यास्यन्ति।” “एवं भवतु,” इति शम्भुः पुत्रस्य वचः श्रुत्वा प्रसन्नः; तस्मात्कालात् तत् तीर्थं कार्त्तिकेयस्य इति प्रसिद्धं अभवत्। तत्र स्नानदानयोः सर्वयज्ञफलप्राप्तिः स्यात्। यत् कृतिका तीर्थं कार्त्तिकेयस्य नाम्ना प्रसिद्धम्, तस्य श्रवणमात्रेण सोमपानस्य फलम् लभ्यते।