कपोतः कथां प्रवृत्तः—कश्चित् सहस्रं वहति, अन्यः शतं, अपरः दश; केचन स्वयमेव सहजं जीवनं यापयन्ति, वयं तु कठिनं उदरभारं वहामः। केचन धान्यं च धनं कूपेषु निधायन्ति, अन्ये तु शालिषु; केचन कुम्भेषु धनं स्थापयन्ति, वयं तु चञ्चुषु। अतिथिं श्रान्तं प्राप्तं कथं सन्मानयामि, शुभे? अग्निः, आपः, शुभवाक्यं, तृणं, काष्ठं, इत्यादि अपि याचकाय दातव्यम्; अयं व्याधः शीतक्लिष्टः। एवं स्नेहनिर्भरं वचनं श्रुत्वा कपोतराजः वृक्षं आरुह्य, सर्वं निरीक्ष्य, दूरस्थं अग्निं दृष्टवान्। स चञ्चुना तत्र अग्निस्थलं गत्वा, दग्धकाष्ठं आनयित्वा, व्याधस्य, तस्य लघुकपोतस्य, पुरतः अग्निं प्रज्वलितवान्। पुनः पुनः कपोतराजः मध्यरात्रे शुष्ककाष्ठानि, पत्राणि, तृणानि च अग्नौ स्थापयामास। दग्धं अग्निं दृष्ट्वा, शीतक्लिष्टः व्याधः तेन उष्णताम् उपलभ्य, श्रान्ताङ्गानि सन्तप्तानि सान्त्वयत्। ततः व्याधं तृष्णया दग्धं दृष्ट्वा, कपोत्या स्वपतिं उक्तवान्—'मां मा मोचय, आर्य।' 'स्वशरीरेण व्याधं तुष्टयिष्यामि; त्वं, धर्मज्ञ, तेन अतिथिसत्कारयोग्यं लोकं प्राप्नुहि।' 'यावत् अहं स्थिता, तव कर्तव्यं न पूर्णं; अत्र अहं अतिथिर्भवामि—अनुज्ञातुम् अर्हसि, शुभे।' इति उक्त्वा, सा अग्निं त्रिवारं प्रदक्षिणं कृत्वा, चतुर्भुजं सर्वात्मानं विष्णुं महात्मानं भक्तवत्सलम् स्मृत्वा। 'यथेष्टं भुङ्क्ष्व,' इति उक्त्वा, सा अग्नौ प्रविश्य, जीवितं समर्प्य, व्याधः तां ज्वलनमध्यं प्रविशन्तीं दृष्ट्वा सम्बोधितवान्—'हा, मानवशरीरस्य जीवने लज्जा—कपोतराजः मम कृते वीर्यं कृतवान्।' इत्येव व्याधस्य वचनं श्रुत्वा, कपोत्या तम् अभ्यभाषत्—'मां मोचय, आर्य; पतिः दूरं गच्छति।' तस्याः वचनं श्रुत्वा, व्याधः शीघ्रं भयाकुलः कपोत्याः पञ्जरं विमोचयामास। सा ततः स्वपतीं प्रदक्षिणं कृत्वा, अग्निसमीपे गीतं गायति। 'स्त्रियाः परमं धर्मः—पत्न्या पतिं अनुगन्तव्यम्; एष मार्गः वेदेषु विहितः, सर्वेषु लोकेषु पूजितः।' 'यथा नागं बलात् गृहित्वा बिलात् निष्कर्षति, तथा पतिव्रता पतिं अनुगम्य स्वर्गं गच्छति।' 'यावन्ति त्रयः अर्धकोट्याः रोमाणि मानवशरीरे, तावद्वर्षं पतिव्रता स्वर्गे वसति।' भूतले, देवेषु, गङ्गायाम्, वृक्षेषु च प्रणम्य, पुत्रान् सान्त्वयित्वा, सा व्याधं सम्बोधितवती—'तव कृपया, आर्य, अहं एतत् प्राप्तवती; पुत्रेषु क्षमस्व, अहं पतिना सह स्वर्गं गच्छामि।' इति उक्त्वा, धर्मवती कपोत्या यज्ञाग्निं प्रविश्य, ज्वलनमध्यं गच्छन्त्याः जयशब्दः उत्पन्नः। आकाशे दिव्यं भवनं सूर्यसदृशं प्रकटितम्; तत्र देवदम्पती देवसदृशौ उपविष्टौ दृष्टौ। हर्षपूर्णौ, तौ व्याधं विस्मितं सम्बोधितवन्तौ—'आगच्छ, देवलोकं गच्छामः; त्वं आमन्त्रितः, बुद्धिमन्। अतिथिर्भवान् अस्माकं स्वर्गस्य सोपानः; नमोस्तु ते।' तौ दिव्यं भवनं आरोहन्तौ दृष्ट्वा, व्याधः अपि धनुषं त्यक्त्वा, अञ्जलिं कृत्वा, विनयेन उक्तवान्—'मां मा त्यजतं, महाभागौ; यो न जानाति, तस्मै किमपि न दातव्यम्। अहं अत्र अतिथिः; प्रायश्चित्तं कथयतं।' 'गौतम्यां नदीं गच्छ, शुभं भवतु; तत्र पापं निवेदय। स्नानात् सर्वपापात् विमुक्तः भविष्यसि।' 'पुनः गङ्गायां स्नानात् अश्वमेधस्य पुण्यं लभसे, धर्मवान् च भविष्यसि।' 'गौतम्यां पवित्रायां यत्र ब्रह्मा, विष्णु, शिवः, शम्भुः च वसन्ति, स्नानात् पुनः मलिनं शरीरं त्यजसि।' 'दिव्यं भवनं आरोह्य, निश्चितं स्वर्गं गच्छसि।' तयोः वचनं श्रुत्वा, व्याधः तथैव अकरोत्; दिव्यं भवनं आरोह्य, दिव्यं स्वरूपं प्राप्तवान्। दिव्यैः माल्यवस्त्रैः भूषितः, अप्सरोगणैः पूजितः, कपोतः, कपोत्या, व्याधः च, त्रयः, गङ्गायाः प्रभावेन स्वर्गं गच्छन्ति। ततः तस्मिन् स्थले 'कपोतः' इति नाम प्रसिद्धं अभवत्; तत्र स्नानं, दानं, पितृपूजनं च क्रियते। तत्र जपः, यज्ञः, इत्यादिकं अनन्तं पुण्यं ददाति। ततः कार्त्तिकेयः परमं तीर्थं कौमारं प्रसिद्धम्; तस्य नामश्रवणमात्रेण समृद्धिः, सौन्दर्यं च लभ्यते। यदा तारकासुरः हतः, स्वर्गे शान्तिः अभवत्, पार्वती स्नेहपूर्णं वचनं ज्येष्ठपुत्रं कार्त्तिकेयं प्रति उक्तवती—'त्रिलोक्यां यथेष्टं रमस्व, प्रियं प्राप्नुहि, मम आज्ञया, हृष्टचित्तः, पितुः प्रसादेन।' एवं कपोतकथायाः पुण्यफलं, स्त्रीधर्मः, अतिथिसत्कारः, तीर्थमहिमा च, शास्त्रानुसारं, भक्तिपूर्णं, वर्णितम्।