सुप्रभातं। अद्य अहं ब्रह्मपुराणस्य अष्टाशीतितमस्य अध्यायस्य सप्तचत्वारिंशदधिके श्लोकानां एकीकृतं कथा रूपेण संस्कृते पुनःवर्णयामि। सः कपोतराजः स्वस्य भार्यायाः दोषं न स्मरति, धर्मे च मनः स्थिरं स्थापयति। द्विजातीनां गुरुरग्निः, वर्गेषु ब्राह्मणः गुरुः, स्त्रीणां पतिः एव गुरुः, सर्वेषां अतिथिः गुरुः, इति सः उपदेशं करोति। यः अतिथिं आगतम् वाक्यैः तुष्टिं यच्छति, सः प्रशंसनीयः। तस्य वाग्देवी संतुष्टा भवति, तस्मै अन्नदानात् इन्द्रः अपि तुष्टिं प्राप्नोति। पादप्रक्षालनात् पितरः, अन्नपानात् प्रजापतिः, तथा विष्णुसेवया लक्ष्मीः तुष्टिं लभन्ते। शय्यायां सर्वे देवाः उपस्थिताः सन्ति, अतः अतिथिः सर्वाधिकः पूजनीयः। सायं श्रान्तः अतिथिः गृहम् आगच्छति चेत्, देवस्वरूपः ज्ञेयः, यः सर्वयज्ञफलः। श्रान्तम् अतिथिं सर्वे देवाः, पितरः, अग्नयः अनुगच्छन्ति; सः तुष्टः चेत्, ते अपि तुष्टाः, सः अप्रसन्नः चेत्, ते अपि अप्रसन्नाः। अतः, प्रिय, सर्वभावेन दुःखं त्यज, शान्तिं प्राप्नुहि, मनः शुद्धं कुरु, धर्मकार्याणि कुरु। उपकारः अपकारः च उभयम् उत्तमं; यः उपकारिणां उपकारं करोति, सः साधुः; किन्तु यः अपकारिणां उपकारं करोति, सः पुण्यवान्। त्वं उभयोः उपयुक्तं वदसि, मम मतं तद् शुभम्; किंतु किञ्चित् अधिकं वक्तव्यं अस्ति—शृणु, सुन्दरमुखि। केचन सहस्त्रं वहन्ति, अन्ये शतं, अन्ये दश; केचन सरलतः स्वं पोषयन्ति, वयं तु कष्टपूर्णं उदरं वहामः। केचन धान्यं वित्तं भूमौ, अन्ये शालिषु, अन्ये कुम्भेषु, वयं तु चञ्चुषु धनं धारयामः। कथं श्रान्तम् अतिथिं पूजयामि, शुभे? अग्निः, जलम्, शुभवाक्यं, तृणम्, काष्ठम्—एतानि अपि याचमानाय दातव्यं; एष व्याधः शीतात् क्लिश्यते। एवं स्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा पक्षीराजः वृक्षम् आरोहति, सर्वत्र निरीक्ष्य, दूरस्थम् अग्निम् पश्यति। सः अग्निस्थले गतः, चञ्चुना ज्वलन्तम् दण्डम् आनयति, व्याधस्य पुरतः अग्निं प्रज्वालयति। पुनः पुनः, निशायां शुष्कं दारु, पर्णानि, तृणानि अग्नौ स्थापयति। अग्निं दीप्तम् दृष्ट्वा, व्याधः शीतात् क्लिष्टः, तेन अंगानि तुष्टिम् प्राप्नोति। व्याधं क्षुधात् पीडितम् दृष्ट्वा, कपोतभार्या स्वं पतिं उवाच—'मां न विमोचय, आर्य। स्वदेहेन व्याधं तुष्टिं करिष्यामि; अतिथिसत्कारात् तव पुण्यलोकः भवतु। यावत् अहं तिष्ठामि, तव कर्तव्यं न पूर्णम्; अत्र अहं अतिथि: भूत्वा पूज्ये—अनुज्ञातुम् अर्हसि, शुभे।' एवं उक्त्वा, सा अग्निं त्रिः प्रदक्षिणं कृत्वा, चतुर्भुजं सर्वात्मानं विष्णुं स्मरन्ती, 'यथेष्टं भुङ्क्ष्व' इति उक्त्वा, अग्निम् प्रविशति। तस्याः अग्नौ प्रवेशं दृष्ट्वा, व्याधः उवाच—'हाहा, मानवजीवने लज्जा—पक्षीराजः मम कृते वीर्यं कृतवान्।' व्याधस्य वचनं श्रुत्वा, सा पक्षी व्याधम् उवाच—'मां विमोचय, आर्य; मम पति: दूरं गच्छति।' तस्या: वचनं श्रुत्वा, व्याधः शीघ्रं भयात् पक्षीं पिंजरात् विमोचयति। सा पतिं प्रदक्षिणं कृत्वा, अग्निसमीपे गीतं गायति। 'एषा स्त्रीणां परमधर्मः—पतिं अनुगच्छति; एषः वेदेषु निर्दिष्टः, सर्वलोकेषु पूज्यः। यथा सर्पं गृहित्वा बिलात् निष्कर्षति, तथा पतिव्रता पतिं अनुगच्छति, स्वर्गं गच्छति। मानवदेहे त्र्यर्धकोटि रोमाणि यावत्, तावत् वर्षाणि पतिं अनुगच्छन्ती स्वर्गे वसति।' भूमिं, देवांश्च, गङ्गाम्, वृक्षांश्च प्रणम्य, पुत्रान् सान्त्वयित्वा, सा व्याधम् उवाच—'तव कृपया, आर्य, अहं एतत् प्राप्ता; पुत्रेषु क्षम्यताम्, यतः पतिसंयुक्ता स्वर्गं गच्छामि।' एवं उक्त्वा, सा धर्मिष्ठा पक्षी यज्ञाग्निम् प्रविशति; तस्याः अग्निप्रवेशे, जयध्वनिः उत्पन्नः। आकाशे दिव्यं विमानं सूर्यसमानं प्रकटितम्; तस्मिन् देवदंपती देवोपमौ उपविष्टौ दृश्येते। हर्षपूर्णौ, तौ व्याधम् विस्मयाकुलं सन्दर्शयन्तौ, प्राहतुः—'आयाहि, देवलोकं गच्छामः; त्वं आमन्त्रितः, बुद्धिमन्। अतिथि: स्वर्गस्य सोपानः; नमः ते।' तौ विमानं आरोहन्तौ दृष्ट्वा, व्याधः अपि धनुषं निहाय, अञ्जलिं कृत्वा, उवाच—'मां न त्यजतं, महाभागौ; अविदुषे किञ्चिद् न दातव्यम्। अत्र अहं अतिथिः पूज्यः; प्रायश्चित्तं साधयितुं उपायं वक्तव्यम्।' तौ उचतुं—'गौतम्याः नदीं गच्छ, शुभं भवतु; तस्यै पापं निवेदय। तत्र स्नानेन सर्वपापात् विमुक्तः भविष्यसि।' एवं कपोतदंपती, अतिथिसत्कारस्य महत्त्वं, धर्मस्य स्थैर्यं, स्त्रीधर्मस्य गौरवं, तथा आत्मत्यागस्य पुण्यं दर्शयन्ति।