सः पतिव्रतः विहङ्गराजः, भार्यावियोगदुःखेन संतप्तः, विषण्णचित्तः स्वकीयां प्राणवल्लभां विना जीवितुम् इच्छन्नासीत्। सः दुःखेन व्याकुलः, “या विना नाहं जीवितुम् इच्छामि, वा तदिदं प्रियं शरीरं त्यक्ष्यामि; पुत्राः किम् करिष्यन्ति? धर्मात् च्युतोऽस्मि,” इति विललाप। तस्य शोकपूर्णं वचनं श्रुत्वा, सा पतिव्रता पक्षिणी, यद्यपि पञ्जरे बद्धा, पतिं प्रति इदं मधुरं वाक्यम् उवाच— “अहं तत्रैव बद्धा, अशक्ता, हे श्रेष्ठपक्षिन्; मृगयुना बद्धा सूत्रैः आनीता, हे प्राज्ञ। धन्याहम्, भाग्यवती च, यः पतिः मम गुणान् कीर्तयति; सती वा असती वा, निष्प्रश्नं पूर्णा अहम्। यस्मिन् काले पतिः प्रीयते, सर्वे देवाः स्त्रियः प्रति तुष्टाः भवन्ति; अन्यथा, स्त्री निश्चितं विनश्यति। त्वमेव मम विधिः, त्वमेव स्वामी, त्वमेव सखा, त्वमेव शरणं; त्वमेव व्रतम्, त्वमेव परं ब्रह्म, त्वमेव स्वर्गः मोक्षश्च। मा शोचिहि, धर्मनिष्ठ; धर्मे चित्तं स्थिरं कुरु। तव प्रसादात् बहूनि सुखानि अनुभूयन्ते मया। पर्याप्तं शोकस्य; धर्मे चित्तं दृढय कुरु।” पतिव्रत्या एतदुक्तं श्रुत्वा, सः पक्षिराजः शीघ्रं वृक्षात् अवतीर्य, यत्र पञ्जरे पत्न्यास्तिष्ठत्, तत्र गतः। सा च, प्रियं मृतवत् स्थितम् विलोक्य, स्थाणुवत् स्थितं मृगयुम् उद्दिश्य, “मुमोचैनम्!” इति उवाच। तदा अन्ये पक्षिणः, “मा मुञ्च,” इति तं मृगयुम् अब्रुवन्, “यतः सम्बन्धाः अनित्याः; ये गगनचारीणः, ते मृगयून् खादन्ति, जीवितं जीवस्य आहारः।” पक्षिणी पुनरुवाच, “नाहं तस्य किञ्चिदपि दोषं स्मरामि; धर्मे चित्तं स्थिरं कुरु। द्विजानां गुरुः अग्निः, वर्णेषु ब्राह्मणः गुरुः। स्त्रीणां पतिः एव गुरुः, सर्वेषां अतिथिः गुरुः। यः अतिथिं सन्तुष्ट्या वाक्यैः तर्पयति, सः प्रशस्यते। तस्य वाग्देवी तुष्यति, तस्मै यः अन्नं ददाति, तेन इन्द्रः अपि तुष्यति। पादप्रक्षालनात् पितरः तुष्यन्ति, अन्नपानेन प्रजापतिः, तादृशेन सेवया लक्ष्मीः विष्णुना तुष्यति। शय्यायां सर्वे देवाः सन्ति; अतः अतिथिः अर्चनीयः। सायं क्लान्तः अतिथिः गृहम् आगच्छन्, स देवस्वरूपः, यज्ञफलः विज्ञेयः। सर्वे देवाः, पितरः, अग्नयः च, अतिथिं अनुगच्छन्ति; तस्य तर्पणेन ते तुष्यन्ति, अतृप्तः गच्छन् तेऽपि अतुष्टाः भवन्ति। अतः, प्रिय, सर्वेण भावेन शोकं त्यक्त्वा, शान्तिम् आप्नुहि; शुद्धचित्तः धर्मं आचर। उपकारः अपकारः च उभौ श्रेष्ठौ; यः उपकारिणां प्रत्युपकारं करोति, सः साधारणः। परन्तु यः अपकारिणां अपि उपकारं करोति, सः पुण्यवान् इति कथ्यते। त्वया उभयोः अपि हितम् उक्तम्; किंचित् श्रोतव्यं अस्ति, शृणु, सुन्दरि। केचित् सहस्रं वहन्ति, केचित् शतम्, अन्ये दश; केचित् स्वयमेव सुगमं वहन्ति, वयं तु कठिनं जठरं वहामः। केचित् कूपेषु धान्यं धनं च स्थापयन्ति, अन्ये शूषेषु, केचित् घटेषु, वयं तु चञ्चुषु। कथं खलु अस्य क्लान्तस्य अतिथेः सत्कारः क्रियते, शुभे? अग्निः, जलम्, शुभवचनानि, कुशः, काष्ठानि, इत्यादयः अपि याचकाय दातव्याः; अयं मृगयुः शीतार्तः।” इति तस्य प्रियायाः वचनं श्रुत्वा, पक्षिराजः वृक्षं आरोह्य, सर्वत्र निरीक्ष्य, दूरस्थं अग्निं दृष्ट्वा, तत्र गत्वा, चञ्चुना ज्वलन्तं दारुं गृहीत्वा, अग्निं प्रज्वाल्य, मृगयवे पुरतः स्थापयामास। तदा निशायां पुनः पुनः पक्षिराजः शुष्ककाष्ठानि, पत्राणि, तृणानि च अग्नौ स्थापयामास। ज्वलन्तमग्निं दृष्ट्वा, मृगयुः शीतदाहेन पीडितः, तेन अग्निना अङ्गानि सन्तापयन् सुखम् अलभत। ततः पिपासया पीडितं मृगयुम् दृष्ट्वा, सा पतिव्रता पक्षिणी पतिं प्रति उवाच— “मा मां मुञ्च, आर्य; स्वशरीरेण अयं दुःखितः मृगयुः तर्प्यताम्; त्वं पुण्यश्लोकः अतिथिपूजायाः लोकान् प्राप्नुहि। यावत् अहम् अस्मि, तावत् तव कर्तव्यं न सम्पूर्णम्; अहम् अत्र अतिथिः अभवम्, अनुमन्यस्व, शुभे।” एवं कृत्वा, सा अग्निम् प्रदक्षिणं कृत्वा त्रिः, चतुर्भुजं सर्वात्मानं महाविष्णुं भक्तवत्सलम् स्मृत्वा, “यथेष्टं भुङ्क्ष्व,” इति उक्त्वा, अग्नौ प्रविवेश। तस्याः अग्नौ प्राणत्यागं दृष्ट्वा, मृगयुः उवाच— “हा, नृशरीरस्य जीविते लज्जा अस्ति, यतः पक्षिराजः मम कृते एतादृशं वीर्यं कृतवान्।” एवं मृगयुना उक्ते, सा पक्षिणी तं उवाच— “मां मुञ्च, आर्य; पतिः दूरं गच्छति।” तस्याः वचनं श्रुत्वा, मृगयुः भीतः शीघ्रं तां पक्षिणीं पञ्जरात् मुमोच। सा पतिं प्रदक्षिणं कृत्वा, अग्निसमीपे तं गीतैः स्तौत्सीत्। सा उवाच— “एषा स्त्रीणां परमा धर्मः, पतिसंयुक्ता गन्तव्या; अयं मार्गः वेदेषु विख्यातः, सर्वेषु लोकेषु पूजितः। यथा सर्पं गृहीत्वा विवरात् बलात् निष्कर्षति, एवं पतिव्रता स्त्री पतिं अनुगम्य स्वर्गं याति।” एवं धर्म्यं पक्ष्योराचारं, अतिथिपूजनस्य माहात्म्यं, पतिव्रतायाश्च श्रद्धां, तत्र स्थिताः सर्वे शुश्रुवुः।