कथायाः आरम्भे, तौ कपोतः कपोत्याः च अन्नार्थं निर्गतौ। तत्र कपोतः पुनः वृक्षे प्रत्यागच्छत्, किन्तु दैवयोगात् तस्य पुत्रिका तत्र कूटे बद्धा स्थितवती। तां जीवन्तीं शिकारिणा गृहीत्वा तत्र एव रक्षितवती। तदा स कपोतः तस्याः पुत्रिकाः मातरं विना दुःखितः अभवत्। तस्मिन्नेव समये घोरः वर्षः आगतः, सूर्यः अस्तं गतः, तस्य कपोतस्य नीडं तया रहितं दृष्ट्वा सः शोकमगच्छत्। सः न जानाति यत् सा पत्नि तत्र बद्धा कूटे स्थितवती। तदा सः कपोतः स्वप्रियायाः गुणान् स्मरन् विविधान् विचारयामास। "अद्यापि मे धर्मपत्नी, या मम आनन्दवर्धिनी, या धर्मस्य माता, शरीरस्य स्वामिनी, न प्रत्यागता। सा एव मे धर्मे, अर्थे, कामे, मोक्षे च सदा सहचरी; हृष्टा सन्तुष्टा सदा स्मितवती, कोपिता दुःखं अपाकरोति। सा सदा मन्त्रणे सखी, मम वाक्यैः हृष्टा, अद्यापि पुण्यवती न प्रत्यागता, सूर्यः अस्तं गतः। सा न जानाति व्रतं, मन्त्रं, भाग्यं, धर्मार्थस्य च अर्थं; पतिसंनिष्ठा, जीवितं पतिसम्बद्धम्, मन्त्रणा पतिसम्बद्धा, स्नेहः पतिसम्बद्धः।" "अद्यापि मे धर्मपत्नी न प्रत्यागता; किं करिष्यामि, वा कुत्र गमिष्यामि? गृहं वनं च तया रहितं रिक्तं दृश्यते। तया सह, सुखे दुःखे वा, घोरम् अपि रम्यं भवति; अद्यापि सा प्रिया या गृहं रम्यं कृतवती, न प्रत्यागता। तया विना अहं जीवितुम् इच्छामि न वा, वा इदं प्रियं शरीरं त्यक्ष्यामि; पुत्राः किं करिष्यन्ति? अहं धर्मात् रहितः अभवम्।" एवं सः विलपन्, तस्य पतिसं वचनानि शृण्वन्ती सा कपोत्या, यद्यपि कूटे बद्धा, पतिं प्रत्युवाच – "अत्र अहं बद्धा, अशक्तास्मि, हे श्रेष्ठ पक्षिन्; शिकारिणा अहं अत्र आनिता, तन्तुभिः बद्धा, हे बुद्धिमन्। धन्याऽस्मि, सौभाग्यवतीऽस्मि, यतः पतिः मम गुणान् कथयति; whether I am good or not, अहं निश्चितम् सम्पूर्णा।" "यदा पतिः तुष्टः, सर्वे देवाः स्त्रियः तुष्टाः भवन्ति; विपरीते तु, स्त्री निश्चितं विनष्टिं प्राप्नोति। त्वमेव मे भाग्यं, त्वमेव स्वामी, त्वमेव मित्रं, त्वमेव शरणम्; त्वमेव व्रतम्, त्वमेव परं ब्रह्म, त्वमेव स्वर्गः मोक्षः च।" "शोके मा गाः, हे धर्मवती; मनः धर्मे स्थिरं कुरु। तव कृपया अहं बहून् सुखान् अनुभूतवती। पर्याप्तः शोकः; मनः धर्मे दृढं स्थापय।" तस्य प्रियायाः वचनानि श्रुत्वा सः कपोतः शीघ्रं वृक्षात् उत्थाय कूटस्य समीपं गतः, यत्र तस्य पत्नि बद्धा स्थितवती। सा कपोत्या पतिं मृतवत् दृष्ट्वा, स्थिरं शिकारिणं प्रति उवाच – "मुक्त्वा एनम्!" तदा शिकारिणः प्रति अन्यः कपोतः उवाच – "मा मुक्त्वा एनम्, हे महाशय, सम्बन्धानां चञ्चलत्वं जानित्वा; शिकारिणः आकाशगामिनां भोजनम्, जीवः जीवस्य भोजनम्।" "अहं तस्य दोषं न स्मरामि; धर्मे मनः स्थिरं कुरु। आचार्यः द्विजातीनां अग्निः, वर्णेषु ब्राह्मणः आचार्यः। पतिः एव स्त्रीणां आचार्यः; अतिथिः सर्वेषां आचार्यः। ये अतिथिं आगतम् वाक्यैः तुष्टाः, ते प्रशंस्याः। तेषां वाणी देवी निश्चितं तुष्टा भवति। तादृशस्य भोजनदानेन इन्द्रः अपि तुष्टिं प्राप्नोति।" "पितरः पादप्रक्षालनात् तुष्टाः, प्रजापतिः अन्नपानात्, तादृशसेवया लक्ष्मी विष्णुना तुष्टा भवति। सर्वे देवाः शय्यायां सन्ति; अतः अतिथिः सर्वोत्कृष्टः पूज्यः। अतिथिः सायं क्लान्तः गृहम् आगच्छन्, देवस्वरूपः ज्ञेयः, यतः सः सर्वयज्ञफलः।" "सर्वे देवाः, पितरः, अग्नयः च अतिथिं क्लान्तं अनुगच्छन्ति; तस्य तुष्टौ ते तुष्टाः, तस्य अप्रसन्ने ते अप्रसन्नाः। अतः, हे प्रिये, सर्वेण आत्मना शोकं त्यज, शान्तिं प्राप्नुः; मनः शुद्धं कुरु, धर्मं आचर।" "सहायता च अहितं च उत्कृष्टं मन्यन्ते; सर्वे उपकारिणां उपकारं कुर्वन्ति। परन्तु यो अहिते उपकारं करोति, सः धर्मवान् पुण्यं प्राप्नोति।" "त्वया उभयोः साधु उक्तम्, अहं तद् उत्तमं मन्ये; किन्तु अन्यत् वक्तव्यम् – शृणु, हे सुन्दरमुखि।" "केचित् सहस्रं वहन्ति, केचित् शतं, केचित् दश; केचित् सहजं स्वं वहन्ति, वयं तु कष्टपेटं वहामः।" "केचित् धान्यं निधौ, केचित् धान्यं शाल्यां, केचित् धनं घटे, वयं धनं चञ्चुले।" "कथम् अतिथिं क्लान्तं आगतम् उपचरामि, हे शुभे?" "अग्निः, जलं, शुभवचनं, तृणं, काष्ठं, इत्यादि – एतानि अपि याचकाय दातव्यानि; अयं शिकारिणः शीतात् पीडितः।" एवं स्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा पक्षिराजः वृक्षं आरोह्य, सर्वत्र निरीक्ष्य, दूरस्थं अग्निं अपश्यत्। सः तत्र अग्निस्थले गत्वा, चञ्चुना दग्धकाष्ठं आनयित्वा, शिकारिणः समीपे अग्निं प्रज्वालयामास। पुनः पुनः पक्षिराजः शुष्कं काष्ठं, पत्रं, तृणं च मध्यरात्रे अग्नौ स्थापयामास। अग्निं दीप्तं दृष्ट्वा, शीतात् पीडितः शिकारिणः तेन अग्निना अङ्गानि तुष्टः, विश्रान्तिं प्राप्नोत्। शिकारिणं क्षुधात् पीडितं दृष्ट्वा, कपोत्या पतिं उवाच – "मा मुक्त्वा माम्, हे महाशय।" "स्वशरीरेण अयं शिकारिणं तुष्टिं करिष्यामि; त्वं धर्मवती, अतिथिपूजायाः फलस्वर्गं प्राप्नुहि।" एवं कपोतदम्पत्योः धर्मनिष्ठं, स्नेहपूर्णं, अतिथिपूजायाः आदर्शं चरित्रं प्रकटितम्, यत्र पत्नी पतिसंनिष्ठा, पति धर्मनिष्ठः, अतिथिः देवस्वरूपः, सर्वे गुणाः समान्विताः।