वनमध्ये स शिकारिणः चिन्तयामास—क्व गच्छेयम्? क्व स्थेयम्? किं कुर्यामि? सर्वभूतानां प्राणहरोऽहम्, यथा मृत्युः। अथ तस्य अन्तकालहेतुः प्राप्त इव—शिलावृष्टिः समुपस्थिताऽभूत्; न च किञ्चिद् आश्रयं पश्यामि, न शिलां, न वृक्षं समीपस्थम्। एवं बहुधा चिन्तयन्, सः शिकारिणः तत्र वनान्तरे महान्तं वृक्षं ददर्श, यः तारागणे महर्षिः अत्रिरिव बभूव। स वृक्षः पशुषु सिंहवत्, आश्रमेषु गार्हस्थ्यो यथा, इन्द्रियेषु मन इव, जीवस्य रक्षकः आसीत्। तेन शिकारिणा सः उत्तमः प्रभासमयः शाखापल्लवशोभितः वृक्षः शरणं कृतः; स च तत्र उपविवेश, वस्त्राणि तस्य सिक्तानि। तत्र उपविश्य, सः पत्नीपुत्रान् स्मरन्, जीविष्यन्ति वा न वेति विचिन्त्य, तस्मिन्नेव क्षणे सूर्यास्तमभवत्। तस्य एव वृक्षस्य शरणं कृत्वा, तत्र कपोतः स्वपत्नीया सह, पुत्रपौत्रपरिवृतः, तस्मिन् पुण्यवृक्षे निवसति स्म। तत्र स पक्षी बहून् वर्षाणि सुखेन, निर्भयः, तृप्तः, सन्तुष्टश्च वर्तते स्म। तस्य पत्नी पतिसंयुक्ता, पतिसंनुष्ठा, प्रीत्या समन्विता च तत्र उत्तमवृक्षकुहरे, जलवाय्वग्निविवर्जिते, वसति स्म। स कपोतः सदा पत्नीपुत्रैः परिवृतः तत्रैव तिष्ठन्, तस्मिन् दिने, दैवयोगात् स कपोतः स्वपत्नी च उभौ अपि...। उभौ अपि आहारार्थं निर्गतौ; कपोतः वृक्षं प्रत्यागच्छत्, किन्तु दैवयोगेन तस्याः पत्नी पञ्जरे बद्धा अवशिष्टा। सा शिकारिणा जीवग्रहीता अभवत्; कपोतः तु पुत्रान् मातृविहीनान् दृष्ट्वा, सूर्यास्तमिते, भीषणं वृष्टिं च आगते, स्वगृहम् अनाथं विलोक्य शोचति स्म। न तु जानाति यत् सा बद्धा पञ्जरे; कपोतः तु स्वप्रियायाः गुणान् अनुस्मरन् विलपन् आरब्धवान्—"अद्यापि मे धर्मपत्नी, या मम हर्षवृद्धिकर्त्री, धर्ममातरि, शरीरस्वामिनी, न प्रत्यागता। सा एव सदा धर्मार्थकाममोक्षेषु सहचारिणी, हसितवती तुष्ट्या, कोपेन दुःखापगमनी। सा एव सदा मन्त्रिणी, मम वाक्यैः प्रहृष्टा; अद्यापि धर्मपत्नी न प्रत्यागता, सूर्यास्तमिते अपि। सा न वेत्ति व्रतम्, मन्त्रं, दैवम्, धर्मार्थयोः तत्त्वं; सा पतिसंयुक्ता, पतिसंलगा, पतिसंमन्त्रिणी, पतिप्राणा, पतिस्नेहा। अद्यापि सा धर्मपत्नी न प्रत्यागता; किं करिष्यामि? क्व वा गमिष्यामि? गृहमपि वनमपि तस्या विना रिक्तमिव दृश्यते। तया सह, सुखदुःखयोः अपि, भीषणमपि रमणीयं भवति; अद्यापि सा प्रियतमा या गृहम् आनन्दवर्धिनी न प्रत्यागता। तस्या विना न जीवितुम् इच्छामि, अथवाऽयं प्रियतमः देहोऽपि त्यक्तव्यः; किं पुत्राः करिष्यन्ति? अहम् अधर्मवान् जातः।" एवं विलपन्तं तं पतिं श्रुत्वा, सा पञ्जरे बद्धा पतिव्रता वदति स्म—"अहं तत्रैव, बद्धा, असहायाऽस्मि, हे पक्षिश्रेष्ठ; शिकारिणा नीताऽस्मि, सूत्रैः बद्धा, हे प्राज्ञ। अहम् भाग्यवती, अहम् अनुगृहीता, यत् मम पतिः गुणान् वदति; सा सत्या वा, असत्या वा, सन्देहं विना पूर्णास्मि। पतिसंतुष्टौ सर्वे देवाः स्त्रियः प्रति तुष्टाः; अन्यथा तु नारी नाशं प्राप्नोति। त्वमेव मे दैवम्, त्वमेव स्वामी, त्वमेव सखा, त्वमेव शरणम्; त्वमेव व्रतम्, त्वमेव परं ब्रह्म, त्वमेव स्वर्गः मोक्षश्च। मा शोच, धर्मात्मन्, मनः धर्मे स्थापय; तव प्रसादेन बहून् सुखान् अनुभूतवती; पर्याप्तं शोकेन, मनः धर्मे स्थिरीकुरु।" प्रियायाः वाक्यानि श्रुत्वा, सः कपोतः शीघ्रं महावृक्षात् उत्पत्य तत्र यत्र सा पञ्जरे बद्धा, तत्र गतवान्। सा च, प्रियतमं मृतवत् दृष्ट्वा, तं स्थिरं शिकारिणम् उद्दिश्य अब्रवीत्—"मुक्त्वैनम्!"। न मुक्तव्यः, आर्य, सम्बन्धानां चपलत्वं विदित्वा; यः गगनचरः, तस्य शिकारिणः आहारः, प्राणो हि प्राणस्य भोजनम्। न किञ्चित् दोषं स्मरामि; धर्मे मनः स्थापय। द्विजातीनां गुरुः अग्निः, वर्णेषु ब्राह्मणः गुरुः। स्त्रीणां पतिः एव गुरुः, सर्वेषां अतिथिः गुरुः। आगतम् अतिथिं वाक्येन प्रीयमाणं ये तर्पयन्ति, ते प्रशंस्याः। तेषां वाग्देवी तुष्टा भवति; तादृशस्य अन्नदानात् इन्द्रः अपि तुष्यति। पादप्रक्षालनात् पितरः, अन्नपानात् प्रजापतिः तुष्यति; तादृशेन सेवया लक्ष्मीः विष्णुना तुष्यति। शय्यायाम् सर्वे देवाः सन्ति; अतः अतिथिः अर्चनीयः। सायं श्रान्तः आगतः अतिथिः गृहम् प्रविश्य, देवस्वरूपः विज्ञेयः, स यज्ञफलम् एव। सर्वे देवाः पितरः अग्नयः च श्रान्तम् अतिथिं अनुगच्छन्ति; स तृप्तः सति, तेऽपि तुष्यन्ति, स अतृप्तः सति, तेऽपि अतृप्ताः। अतः, प्रिये, सर्वात्मना शोकोपरि त्यक्त्वा, प्रशान्तिं प्राप्नुहि; मनः शुद्धं कुरु, धर्म्यम् आचर। उपकारः अपि, अपकारः अपि, उभौ श्रेयस्करौ; उपकर्तारं प्रति सर्वे उपकारं कुर्वन्ति। परोपकारिणि साधुः स्यात्, यः अपकारिण्यपि उपकारं करोति—सः पुण्यं लभते। त्वया उभयोः यथोचितं उक्तम्, शुभमिति मन्ये; किन्तु किञ्चित् अधिकं वक्तव्यम् अस्ति—शृणु, सुमुखि।