शृणु, हे महर्षे नारद! ब्रह्मगिरौ कश्चित् भीमस्वरूपः अत्यन्तदुष्टः व्याधः आसीत्। स तु ब्राह्मणान्, साधून्, तपस्विनः, गोपालान्, पशून् च हिंसन्, क्रोधी, मिथ्यावादी, पापात्मा च आसीत्। तस्य रूपं भीषणं, अत्यन्तताम्राक्षः, ह्रस्वबाहुः, विकटदन्तः, नासानयनहीनः, ह्रस्वपादः, विस्तीर्णवक्षाः च आसीत्। स ह्रस्वपेटः, विकृतबाहुः, गर्दभनिनादः, पाशधारी, दुष्टचित्तः, महापापी, धनुः नित्यं वहन् आसीत्। तस्य पत्नी अपि तादृशी, तस्य अपि पुत्राः तादृशाः, हे नारद। तया प्रेरितः स व्याधः घोरं वनं प्रविष्टः। तत्र स पापकर्मा नानाप्रकाराणि पशून् पक्षिणः च मारयामास, जीवतः अपि केचन पञ्जरे स्थापयामास, अन्यान् च तथैव। स तु तृष्णया पीडितः, क्षुधया व्याकुलः, भ्रमन्, दीर्घकालं अन्वितः गृहं प्रत्यागच्छत्। ततः वसन्तकालस्य समाप्तौ, अपराह्णे, सहसा मेघाः संजज्ञिरे, गर्जनं विद्युत् च अभवत्। वातः प्रववौ, शिलावृष्ट्या जलप्रवाहैः भीषणः। श्रान्तः व्याधः मार्गं न अज्ञात्। जलं, भूमिः, गर्तः, पथः, दिशः अपि न विवेक्तुं शशाक; तस्मिन् काले, श्रान्तः, पापात्मा, आश्रयः न प्राप्नोत्। स चिन्तयामास—'क्व गच्छेयम्? क्व स्थेयम्? किं करिष्यामि? सर्वजीवानां प्राणहरः यथैव मृत्युः अहम्।' पुनः विचारयन्—'इदानीं मम नाशकारणं प्राप्तम्—शिलावृष्टिः; रक्षिता नास्ति, न शिला, न वृक्षः समीपे।' एवं बहुधा चिन्तयन्, व्याधः वनमध्ये महद्वृक्षं अपश्यत्, यथा अत्रिर्मुनिः तारागणमध्ये। स वृक्षः पशुषु सिंहः, आश्रमेषु गृही, इन्द्रियेषु मनः, जीवेषु रक्षकः आसीत्। स तु व्याधः तस्य उत्तमस्य, दीप्तस्य, शाखापल्लवशोभितस्य वृक्षस्य अधः आश्रयम् अगच्छत्, तत्र उपविश्य वस्त्राणि सिक्तानि अभवन्। स तु पत्नीपुत्रान् स्मरन्, जीविष्यन्ति वा न वा इति चिन्तयन्, तस्मिन् क्षणे सूर्यः अस्तं गतः। तस्य वृक्षस्य आश्रयम् एकः कपोतः स्वपत्नीसमेतः, पुत्रपौत्रैः परिवृतः, तत्र वासं कृतवान्। स पक्षी तत्र सुखी, निर्भयः, तुष्टः, सन्तुष्टः, बहून् वर्षान् यायाम्। तस्य पत्नी पतिसंनिष्ठा, तुष्टा, तस्य वृक्षगह्वरे, जलवायुः अग्निः मुक्ते स्थले। स कपोतः सदा पत्नीपुत्रैः परिवृतः तत्र वासं कृतवान्। तस्मिन् दिवसे, विधिना, कपोतः कपोती च आहारान्वेषणाय निर्गतौ। कपोतः वृक्षं प्रत्यागच्छत्, किन्तु कपोती बालिका पञ्जरे बद्धा अवस्थिताऽभवत्। सा जीवता व्याधेन गृहीता, तत्र स्थिताऽभवत्। कपोतः पुत्रान् मातृविहीनान् दृष्ट्वा दुःखी अभवत्। घोरवृष्टिः आगता, सूर्यः अस्तं गतः; तस्य गृहम् पत्न्याः विना शून्यं दृष्ट्वा विलपितुम् आरभत। तस्य न ज्ञातम् यत् सा बद्धा पञ्जरे अस्ति; कपोतः स्वप्रियायाः गुणान् स्मरन् विलपितुम् आरभत्— 'मेरी धर्मपत्नी, या धर्मस्य माता, या शरीरस्य स्वामिनी, या मम सुखवृद्धि, सा अद्यापि न आगता। सा सदा मम धर्मार्थकाममोक्षे सहचरी, हृष्टा, क्रुद्धा दुःखहरिणी। सा सदा मम मन्त्रसंचारिणी, मम वाक्यैः सुखिता; अद्यापि धर्मवती न आगता, सूर्यः अस्तं गतः।' 'सा न जानाति व्रतं, मन्त्रं, भाग्यं, धर्मार्थस्य अर्थं; सा पतिसंनिष्ठा, जीवितं पतिसं, मन्त्रं पतिसं, प्रेम पतिसं। सा अद्यापि न आगता; किं करिष्यामि? क्व गच्छेयम्? गृहम् अपि वनम् अपि तया विना शून्यं दृश्यते।' 'तया सह, समृद्धौ वा विपत्तौ वा, भीषणम् अपि रम्यं भवति; सा अद्यापि न आगता, या गृहम् रम्यं कृतवती। तया विना न जीवितुम् इच्छामि, वा शरीरं त्यजामि; पुत्राः किं करिष्यन्ति? धर्मविहीनः अस्मि।' एवं विलपन्तम् कपोतम् श्रुत्वा, पञ्जरे बद्धा सा कपोती पतिसं प्रति इदं वाक्यम् अब्रवीत्— 'अहं अत्र बद्धा, असहायाऽस्मि, हे श्रेष्ठपक्षिन्; व्याधेन नीताऽस्मि, पाशैः बद्धा, हे बुद्धिमन्। अहं भाग्यवती, अहं प्रियास्मि, यतः पतिः मम गुणान् कथयति; सा अहं, गुणवती वा न वा, निश्चितं तृप्ताऽस्मि।' 'पत्युः प्रसन्ने, सर्वे देवाः स्त्रियाः प्रसन्नाः; विपरीते, स्त्री निश्चितं विनष्टा भवति।' 'त्वमेव मम भाग्यं, त्वमेव स्वामी, त्वमेव मित्रं, त्वमेव शरणम्; त्वमेव व्रतम्, त्वमेव परमं ब्रह्म, त्वमेव स्वर्गः, त्वमेव मोक्षः।' 'मा शुचः, हे धर्मवती; मनः धर्मे स्थापय। तव कृपया बहून् सुखान् अनुभूतवती; पर्याप्तं दुःखम्, मनः धर्मे स्थापय।' तस्य प्रियायाः वचनं श्रुत्वा, कपोतः वृक्षात् शीघ्रं उत्थाय, यत्र सा पञ्जरे स्थिताऽभवत्, तत्र अगच्छत्। सा कपोती तं मृतवत् दृष्ट्वा, स्थिरं व्याधं अभाषत्—'मुक्त्वा तं!' व्याधं प्रति उवाच— 'मा मुक्त्वा, हे श्रेष्ठ, सम्बन्धानां चञ्चलत्वं ज्ञात्वा; व्याधाः गगनचराणां भोजनम्, जीवः जीवस्य भोजनम्।