नारद, तत्र भगवान् वराहस्वरूपधारी हरिः रुधिरलिप्ताङ्गः गङ्गाजलेन स्वाङ्गानि प्रक्षालयामास। तत्रैव वराहनामकः सरस्तदा समुत्पन्नः। ततः स भगवान् सर्वदेवात्मा महायज्ञं स्वमुखे स्थापयित्वा, देवानामग्रतः तं यज्ञं प्रादुश्चकार; तस्मात् तस्य मुखादेव यज्ञः उत्पन्नः। तदनन्तरं यज्ञस्य या प्रमुखाहवनीया स्रुक्, सा वराहरूपेति विख्याता, अन्यतोऽपि हेतोः तद्रूपा जाता। तस्मात् स एव वराहतीर्थः परमपवित्रः सर्वकामफलप्रदश्च; तत्र स्नानदानादिकं कृत्वा सर्वयज्ञानां फलं लभ्यते। यः कश्चन तत्र स्थित्वा श्रद्धया पितॄन् स्मरति, तस्य पितरः सर्वपापविमुक्ताः स्वर्गं यान्ति। कुशावर्तस्य महिमानं वक्तुं न शक्नोमि; केवलं तस्य स्मरणेनैव पुरुषः सिध्यति। कुशावर्तः पुरुषेषु सर्वकामदः प्रसिद्धः, यत्र महात्मा गौतमः कुशकण्टकैः वह्निं निर्माय तां गङ्गां तत्र निनाय। कुशकण्टकैः वह्निं कृत्वा स ऋषिः तां गङ्गां तत्र आनयत्; तत्र स्नानदानादिना पितरः तृप्यन्ति। नीलगिरितः प्रवहन्ती या नीलगङ्गा, सा सर्वनदीषु श्रेष्ठा; तत्र भक्तः यत्किंचिदपि कुर्यात्—स्नानादिकं—तत्सर्वमक्षयं पितॄणां तृप्त्यै भवति। त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं तीर्थं कपोततीर्थं परमं स्मृतम्। तस्य रूपं ते कथयामि, मुने, तद्गुणं शृणु। ब्रह्मगिरौ कश्चन व्याधः आसीत्, अतीव क्रूरः। स ब्राह्मणान् साधून् तपस्विनः गोपालान् पशून् च हिंसति स्म; स पापात्मा कोपसमन्वितः मिथ्यावादी च आसीत्। स भीषणरूपः अतीव उग्रः कृष्णनेत्रः ह्रस्वबाहुः विकटदंष्ट्रः नासाचक्षुर्हीनः ह्रस्वजङ्घः विस्तीर्णोदरः च आसीत्। लघ्वुदरः ह्रस्वबाहुः विकृतः गर्दभनिःस्वनः पाशधारी दुष्टचेताः महापापी धनुर्धरः सदा आसीत्। तस्य भार्या अपि तादृशी, तथा एव तस्य सुताः; तया प्रेरितः स घनदारे वनं प्रविवेश। स पापात्मा नानाविधानि मृगपक्षिणः जघान, केचन जीवतः पञ्जरे स्थापयामास, अन्यांश्च तथैव। स क्षुधया पीडितः तृष्णया व्याकुलः सन्दिग्धचित्तः चिरकालं विचरित्वा गृहं प्रत्यागच्छन् आसीत्। अथ सायाह्ने वसन्ते समाप्ते, सहसा मेघनादविद्युत्पातः अभवत्, मेघाः संजज्ञिरे। वातः प्रववौ, शिलावृष्ट्या जलधाराभिश्च भीषणः; श्रान्तः व्याधः मार्गं न लब्धुमशक्नोत्। नापश्यत् जलं, स्थलम्, विवरं, मार्गं, दिक् वा; तदा स क्लान्तः पापात्मा शरणं न लब्धुमशक्नोत्। स चिन्तयामास—'क्व गच्छेयम्? क्व स्थेयम्? किं कुर्याम्? अहम् सर्वभूतप्राणहर्ता यमवत्। अधुना ममान्तकारणं शिलावृष्टिः प्राप्ता; न कश्चन त्राता दृश्यते, न शिला, न वृक्षः समीपे।' इति नानाविधानि चिन्तयन् स व्याधः समीपस्थे वने महत्तरं वृक्षं ददर्श, स ऋषिमुख्यं अत्रिमिव नक्षत्रेषु। स प्राणिनां रक्षिता स वृक्षः मृगेषु सिंहवत्, आश्रमेषु गृहीवत्, इन्द्रियेषु मनोवत् आसीत्। स तं विशुद्धच्छायं शाखापल्लवमण्डितं श्रेष्ठं वृक्षं आश्रित्य, जलवृष्ट्याः सिक्तवस्त्रः उपाविशत्। तत्र स्वभार्यापुत्रान् स्मरन्, जीविष्यन्ति वा न वा इति विचिन्त्य, तस्मिन्नेव क्षणे सूर्यः अस्तमगच्छत्। तस्मिन्नेव वृक्षे कपोतः स्वपत्नी सहितः, पुत्रपौत्रैः परिवृतः, तस्मिन्सुपुण्ये वृक्षे निवसति स्म। तत्र स पक्षिराजः सुखी, निर्भयः, तुष्टः, सन्तुष्टः, वर्षाण्यनेकानि न्यवसत्। तस्य पतिव्रता धर्मपत्नि तेनात्यन्तं प्रीता आसीत्; स उत्तमे दरे जलवाय्वग्निवर्जिते स्थित्वा, भार्यापुत्रैः सदा परिवृतः, स कपोतः तत्र वसति स्म। तस्मिन्नेव दिने, विधिना, कपोतः कपोत्याश्च आहारार्थं निर्गच्छन्ति स्म; कपोतः प्रत्यागच्छन् वृक्षे स्थितः, किन्तु कपोती पञ्जरे बद्धा तत्रैव स्थित्वा। सा जीवमाना व्याधेन गृहीता आसीत्; कपोतः स्वपुत्रान् मातृहीनान् दृष्ट्वा शोकाकुलः अभवत्। तदा घोरं वृष्टिरुपजात, सूर्यश्चास्तमगच्छत्; स्वनीडं भार्यावर्जितं दृष्ट्वा स शोकार्तः अभवत्। न जानाति सा बद्धा पञ्जरे इति; कपोतः स्वप्रिये गुणान् स्मरन् विललाप। 'अद्यापि मम सा साध्वी या मम हर्षवर्धिनी, या मम धर्मस्य माता, शरीरस्य स्वामिनी, सा न प्रत्यागता। सा एव धर्मार्थकाममोक्षेषु मम सदा सहधर्मचारिणी; प्रसीदा हसितवदना, क्रुद्धा दुःखं हरन्ती। सा मम मन्त्रिणी सदा, मम वाक्यैः सदा तुष्टा; अद्यापि सा साध्वी न प्रत्यागता, सूर्येऽस्तमितेऽपि। सा व्रतं मन्त्रं दैवं धर्मार्थयोः तत्त्वं न जानाति; पतिसंयुक्ता, पतिस्मिता, पतिसंश्रया, पतिकान्ता। अद्यापि सा साध्वी न प्रत्यागता; किं करोमि, क्व वा गच्छामि? गृहमपि वनमपि तया विना शून्यवत् दृश्यते। तया सह सम्पद्विपद्वपि घोरमपि रमणीयं भवति; अद्यापि सा प्रियंवदा या गृहम् आनन्दमयी कृतवती, सा न प्रत्यागता।' इति स कपोतः दुःखितः तस्य भार्यायाः विरहात् विललाप।