सिद्धः कथाम् आरभ्यते— सिन्धुसेनाख्ये अधोविश्वे सः प्रविष्टवान्। यदा यज्ञः अधोविश्वं नीतः, तदा पृथिवी यज्ञशून्या अभवत्। तस्मिन्काले नास्ति इह लोकः, नास्ति परलोकः; यज्ञनाशे देवाः विषण्णाः सन्तः तम् अनुसृत्य अधोविश्वं प्रविष्टवन्तः। इन्द्रप्रधानाः देवाः तं दैत्यं विजेतुं न अशक्नुवन्; ते विष्णुम् आदिपुरुषं प्राप्तवन्तः, तस्मै सर्वं निवेदयन्। तस्य दैत्यस्य कर्म यज्ञस्य पूर्णविनाशः अभवत्। तदा भगवतः वराहरूपधारणम् कृत्वा, सः सम्बोधितवान्—"शङ्खचक्रगदाधरः अहम् अधोविश्वं गच्छामि, तत्र राक्षसश्रेष्ठं हत्वा, यज्ञं पुनः आनयिष्यामि।" सर्वे देवाः स्वर्गं प्रतिगच्छन्तु; भवतां चित्तविकारः शम्यतु। येन मार्गे गङ्गा अधोविश्वं प्राप्तवती, तेनैव मार्गे चक्रपाणिः गच्छति। ततः सः भगवतः वराहरूपधारणम् कृत्वा, भूमिं विदार्य अधोविश्वं शीघ्रं प्रविष्टवान्। तत्र अधोलोकवासिनां मध्ये सः विराजमानः। राक्षसान् दानवान् च हत्वा, महायज्ञं मुखे धारयन्, सः वराहरूपधारी भगवतः यज्ञभोगी यज्ञं समादत्तवान्। येन मार्गे विष्णुः अधोविश्वं गतः, तेनैव मार्गे सः शत्रुनिग्रहकृद् महायज्ञं मुखे स्थापयन्, अधोविश्वात् निर्गतः। ब्रह्मगिरौ देवाः हरिपथस्य प्रतीक्षां कृतवन्तः। तत्र सः निर्गत्य गङ्गास्रोतः समीपं गतवान्। तत्र, हे नारद, भगवतः रक्तलिप्ताङ्गानि गङ्गाजलेन प्रक्षालितवान्; तत्र वराहसरोवरं जातम्। महायज्ञं मुखे स्थापयन्, हरिः सर्वदेवानां पुरतः, अमरश्रेष्ठः, यज्ञं समर्पितवान्; तस्य मुखात् यज्ञः उत्पन्नः। तस्मात् कालात् यज्ञस्य मुख्यः समिधः वराहरूपः कथ्यते; अन्यत् कारणं अपि तस्य नाम्नः। अतः वराहतीर्थं परमपवित्रं सर्वकामदं च; तत्र स्नानं दानं च सर्वयज्ञफलप्रदं। यः तत्र स्थित्वा, श्रद्धया पितृन् स्मरति, तस्य पितरः सर्वपापविमुक्ताः स्वर्गं गच्छन्ति। कुशावर्तस्य महत्त्वं वक्तुं अहं न समर्थः; केवलं स्मरणेन मनुष्यः सिद्धिम् प्राप्नोति। कुशावर्तः मनुष्यानां मध्ये सर्वकामदः प्रसिद्धः, यत्र महात्मा गौतमः कुशेन आवर्तं कृतवान्। कुशेन आवर्तं कृत्वा, सः ऋषिः तत्र गङ्गां आनयत्; तत्र स्नानं दानं च पितृणां तृप्तिकरम्। नीलगङ्गा, नदीषु श्रेष्ठा, नीलगिरिं उत्पन्ना प्रवहति; यत्र भक्तः यत् करोति—स्नानं दानादि—तत् अक्षयम्, पितृणां तृप्तिकरम्। कपोततीर्थं त्रैलोक्ये तीर्थेषु उत्तमं प्रसिद्धम्। तस्य स्वरूपं वर्णयिष्यामि, हे मुने; शृणु तस्य महद् पुण्यम्। तत्र ब्रह्मगिरौ एकः व्याधः आसीत्, अतीव क्रूरः। सः ब्राह्मणान्, साधून्, तपस्विनः, गोपालान्, पशून् च हिंसाम् अकरोत्; पापात्मा, क्रोधी, मिथ्यावादी च। सः भीषणरूपः, अतीव उग्रः, कृष्णनेत्रः, ह्रस्वबाहुः, विकटदन्तः, नासानयनहीनः, ह्रस्वपादः, विस्तीर्णवुचः। लघुजठरः, ह्रस्वबाहुः, विकृतः, गर्दभवत् गर्जन्, पाशधारी, दुष्टचेताः, महापापी, धनुष्मान्। तस्य पत्नी अपि तादृशी, पुत्राः अपि तादृशाः, हे नारद। तया प्रेरितः, सः घनवनं प्रविष्टवान्। सः दुष्टः बहूनि पशुपक्षिणि हत्वा, केचन जीवमानान् पिंजरम् स्थापयन्, अन्यान् अपि तद्वत्। क्षुधया क्लान्तः, तृष्णया पीडितः, मोहात् विचरन्, चिराय गृहं प्रत्यागतवान्। तदा, सायं काले गतम्, वसन्तकालः समाप्तः, सहसा गर्जनं विद्युत् च, मेघाः संजज्ञिरे। वातः वाति, शिलावृष्ट्या जलप्रवाहैः भीषणः; श्रान्तः व्याधः मार्गं न अविन्दत्। जलं, भूमिः, गर्तः, पन्थाः, दिशः अपि न ज्ञातवान्; तदा श्रान्तः, पापी, आश्रयम् न लब्धवान्। सः चिन्तयामास—"क्व गच्छेयम्? क्व स्थेयम्? किं कुर्याम्? सर्वजन्तूनां प्राणहरः यमवत् अहम्।" "इदानीं मम अन्तकारिणी शिलावृष्टिः आगता; न किञ्चिद् रक्षकम् पश्यामि, न अश्मं न वृक्षम् समीपम्।" एवं बहुधा चिन्तयन्, व्याधः वनान्तरे महान् वृक्षः अपश्यत्, यथा अत्रिर्मुनिः तारासु। सः वृक्षः पशुषु सिंहवत्, आश्रमेषु गृहस्थवत्, इन्द्रियेषु मनवत्, जीवसत्त्वस्य रक्षकः। व्याधः तं उत्तमं, उज्ज्वलम्, शाखापल्लवमण्डितम् वृक्षम् आश्रित्य, तत्र उपविष्टवान्, वस्त्राणि सिक्तानि। पत्नीं पुत्रान् च स्मरन्, जीविष्यन्ति वा न वा इति विचिन्तयन्, तस्मिन् एव क्षणे सूर्यः अस्तम् आगत्। तस्य वृक्षस्य आश्रयम् कृत्वा, कपोतः स्वया पत्न्या सह, पुत्रैः पौत्रैः परिवृतः, तत्र उत्तमवृक्षे निवसति। तत्र वसन्, स पक्षी बहूनि वर्षाणि सुखेन, निर्भयः, पूर्णतृप्तः, सन्तुष्टः च अतीतवान्। तस्य पत्नी पतिव्रता, अत्यन्तं तुष्टा, तस्मिन् उत्तमवृक्षकुहरे, जलवाय्वग्निवर्जिते। सः सदा स्वया पत्न्या पुत्रैः च परिवृतः, स कपोतः तत्र वसति; तस्मिन् दिवसे, विधिना, कपोतः तस्य पत्नी च...