गङ्गाया मध्येभ्यः, तस्याः पवित्रा नदी पूर्वसागरं प्रति प्रवृत्ता। एवं, महर्षे, राज्ञः गङ्गायाः कथा तव सम्यक् उपदिष्टा। सा गङ्गा पावनी, महेश्वरी, वैष्णवी, ब्राह्मी च; भगीरथी दिव्या नदी हिमालयशिखरेषु वसति। शम्भोः जटाजूटजलं द्विधा अभवत्—विन्ध्यदक्षिणे गौतमी गङ्गा, विन्ध्यउत्तरं भगीरथीति प्रसिद्धा। नारदः पुनः उवाच—"तव कथाः श्रुत्वा मे मनः तृप्तिं न यान्ति; तीर्थफलस्य जिज्ञासा मम वर्धते। क्रमशः ब्राह्मणैः आनीता गङ्गा, तीर्थानां फलं च, इतिहासं च पृथक् पृथक् वद। सर्वेषां तीर्थानां स्वरूपं, फलं, महत्त्वं वक्तुं न शक्नोमि, न तव श्रोतुं सामर्थ्यमस्ति। तथापि किंचित् कथयामि; शृणु नारद, तीर्थानि शास्त्रवचनानि च यथा उक्तानि। त्र्यम्बकं नमस्कृत्य, यत्र भगवान् त्र्यम्बकः प्रकटितः, तस्य संक्षिप्तं वर्णयिष्यामि। त्र्यम्बकं तीर्थं भोगमोक्षप्रदं, अन्यं वराहं तीर्थं त्रिलोक्ये विख्यातम्। तस्य स्वरूपं, विष्णुपर्यन्तं नाम, कथयिष्यामि। कदाचित् दैत्यः देवांश् विजित्य, यज्ञं हरित्वा अधोभूमिं प्रविष्टः, सिंधुसेनाख्ये पाताले। यज्ञे पातालं नीते, पृथिवी यज्ञविहीना अभवत्। लोकः, परलोकः, किञ्चिद् नास्ति; यज्ञनाशात् देवाः उद्विग्नाः, तं अनुगम्य पातालं प्रविष्टाः। देवाः इन्द्रमुख्याः तं विजेतुं न शेकुः; ते विष्णुं पुरातनं पुरुषं गत्वा, तं विषयं निवेदयामासुः। दैत्यस्य कर्म यज्ञनाशनं अभवत्; ततः भगवान् वराहरूपं धृत्वा उवाच—"शङ्खचक्रगदाधारः अहं पातालं गमिष्यामि, राक्षसश्रेष्ठं हत्वा यज्ञं पुनः आनयिष्यामि। सर्वे देवाः स्वर्गं प्रतिवर्तन्तु; तव चिन्ता निवर्तेत। येन मार्गे गङ्गा अधः गतवती, तेनैव मार्गे चक्रपाणिः गमिष्यति।" ततः सः शीघ्रं भूमिं विदार्य पातालं गतः, तत्र वराहरूपधारी भगवान् पातालवासिनां मध्ये स्थितः। राक्षसान् दानवान् च हत्वा, महायज्ञं मुखे धृत्वा, वराहरूपधारी भगवान् यज्ञभुक्तः यज्ञं गृहीत्वा निर्गतः। येन मार्गे विष्णुः अधः गतः, तेनैव मार्गे, महायज्ञं मुखे स्थाप्य, शत्रुनाशनः पातालात् निर्गतः। तत्र ब्रह्मगिरौ देवाः हरिपथं प्रतीक्षन्तः स्थिताः; तत्र सः निर्गम्य गङ्गायाः स्रोतः समीपं अगच्छत्। तत्र, नारद, रक्तस्मिताङ्गानि गङ्गाजलेन प्रक्षालयामास; तत्र वराहतीर्थं सरः जातम्। महायज्ञं मुखे स्थाप्य, हरिः देवानां पुरतः, श्रेष्ठः अमराणां, यज्ञं निष्पाद्य, तस्य मुखात् यज्ञः उत्पन्नः। तस्मात् कालात् यज्ञस्य प्रधानः स्रुवा वराहरूपः इति प्रसिद्धः; अन्येन कारणेन अपि तथा अभवत्। अतः वराहतीर्थं परमपावनं, सर्वकामदं; तत्र स्नानदानं सर्वयज्ञफलप्रदं। यः तत्र स्थित्वा श्रद्धया पितृन् स्मरति, तस्य पितरः सर्वपापविमुक्ताः स्वर्गं यान्ति। कुशावर्तस्य महत्त्वं वक्तुं न शक्नोमि; केवलं स्मरणेन मनुष्यः पूर्णताम् आप्नोति। कुशावर्तं मनुष्यानां मध्ये सर्वकामदं प्रसिद्धम्, यत्र महात्मा गौतमः कुशग्राम whirl निर्माय गङ्गां तत्र आनयामास। कुशग्राम whirl कृत्वा, ऋषिः तां गङ्गां तत्र आनयामास; तत्र स्नानदानं पितृन् तृप्तिं ददाति। नीलगङ्गा, नदीश्रेष्ठा, नीलगिरिं प्रतिस्रवति; यत्र भक्तः स्नानादिकं करोति, तत् सर्वं अक्षयम्, पितृणां तृप्तिकरम्। कपोततीर्थं त्रिलोक्ये तीर्थश्रेष्ठं प्रसिद्धम्। तस्य स्वरूपं वर्णयिष्यामि, महर्षे; शृणु तस्य महत् फलं। ब्रह्मगिरौ कश्चित् शिकारः अतीव क्रूरः आसीत्। सः ब्राह्मणान्, साधून्, तपस्विनः, गोपालान्, पशून् च हिंसति स्म; तस्य पापात्मा, क्रोधी, मिथ्यावादी च। सः भीमस्वरूपः, अतीव उग्रः, कृष्णनेत्रः, ह्रस्वबाहुः, विकटदन्तः, नासानयनहीनः, ह्रस्वपादः, विस्तीर्णवृत्तः च। लघु उदरः, ह्रस्वबाहुः, विकृतः, गर्दभवत् गर्जनः, पाशधारी, दुष्टबुद्धिः, महापापी, धनुर्धरः सदा। तस्य पत्नी तद्वद्वृत्तिः, तस्य पुत्राः अपि; सा तं वनं प्रवेशयामास। सः दुष्टः अनेकानि पशून्, पक्षिणः च मारयामास; किञ्चित् जीवितं पञ्जरे स्थापयामास, अन्यानि अपि तथा। तृप्तिहीनः, तृषार्तः, भ्रमन्, गृहं प्रत्यागच्छत्। ततः, मध्यान्हे, वसन्तकालस्य समाप्तौ, सहसा मेघगर्जनं विद्युत् च अभवत्। वायुः वाति स्म, पाषाणवृष्ट्या जलप्रवाहैः भीषणा; श्रान्तः शिकारः पन्थानं न प्राप्नोति स्म। जलं, भूमिः, गर्तः, मार्गः, दिशः च न विवेक्तुं शेकुः; तस्मिन् काले, श्रान्तः, पापी, शरणं न प्राप्नोति स्म।