देवस्य वचः श्रुत्वा, स तस्यार्थं महत् तपः कृतवान्। एकाग्रचित्तः, भक्तिपूर्वकं गङ्गायाः स्तोत्रं रचयामास। तस्या अनुग्रहम् लब्ध्वा, बालोऽपि सन्, न बालवत्, महेश्वरात् प्राप्तां गङ्गां गृहीत्वा, पातालं प्रति जगाम। यथाविधि तां गङ्गां सम्यक् स्थापयित्वा, स महात्मानं कपिलं मुनिं निवेदयामास। ततः, सः सञ्जाताञ्जलिपुटः, प्रदक्षिणं कृत्वा, इदं वचनमुवाच— "देवि, मम पितरः महर्षेः कपिलस्य शापेन विनष्टाः। अतः मातः, त्वं तान् पावयितुम् अर्हसि।" सैव देव नदी, सर्वहिताय, पितृशुद्धये च, "एवं भवतु" इति प्रत्यनुजज्ञे। अगस्त्येन पीते समुद्रस्य पूरणार्थं, तस्यैव स्मरणमात्रेण पापक्षयः स्यात्। भगीरथः, विशेषतः राजपुत्राणां भस्मनः, पातालस्थस्य च सागरस्य भागानां निमित्तं, तां नदीं प्रवर्तयामास। दग्धान् पितॄन् शुद्ध्वा, सः मार्गं निर्माय, मेरुं प्लावयित्वा, बालराजा वचनमुवाच— "एतत् कर्म क्षेत्रे साधयितव्यं," इति। सा हिमालयं गत्वा, पुण्यशैलात् भारतभूमिं प्रविष्टा। तस्य मध्ये, सा पुण्या नदी पूर्वसमुद्रं प्रति प्रवृत्ता। एवं, महर्षे, राज्ञः गङ्गायाः कथा तुभ्यं कथिता। सा गङ्गा पावनी, महेश्वरी, वैष्णवी, ब्राह्मी च; भगीरथ्या दिव्या नदी हिमालयशिखरमध्यवर्तिनी वर्तते। शिवस्य जटाजूटे या आपः द्विधा जाता—विन्ध्यदक्षिणे गौतमी गङ्गा, विन्ध्यान्तरे भगीरथीति प्रसिद्धा। एवं कथा श्रुत्वा, मम मनः तृप्तिं न प्राप्नोति; तीर्थफलश्रवणाय उत्सुकम्। क्रमशः ब्राह्मणैः आनीतायाः गङ्गायाः विषये, पृथक् तीर्थफलानां च इतिहासानां च, यथाक्रमं मे कथय। सर्वेषां तीर्थानां स्वरूपं, फलम्, माहात्म्यं वक्तुं न शक्नोमि; न च त्वं सर्वाणि श्रोतुं समर्थः। तथापि, किंचित् कथयिष्यामि; शृणु, नारद, तीर्थानि च शास्त्रवचनानि च। त्रिनेत्राय नमस्कृत्य, येषु भगवाञ्छम्भुः त्र्यम्बकत्वेन प्रकटितः, तेषां संक्षेपेण वक्ष्यामि। त्र्यम्बकं नाम तीर्थं भोगमोक्षप्रदं; अन्यत् वराहाख्यं तीर्थं त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धम्। तस्य रूपं, विष्णुनाम्ना च कथयिष्यामि। किल, एकदा दैत्यः देवान् जित्वा, यज्ञं जग्राह। स पातालम् प्रविष्टः, सिन्धुसेन इति प्रसिद्धः। यज्ञः पातालं नीतः, पृथिवी यज्ञरहिताभवत्। तदा नास्य लोकः, न परलोकः; यज्ञे नष्टे, देवाः सशङ्काः, तमनुसृत्य पातालं प्रविश्य, तत्र गताः। इन्द्रमुख्यैः देवैः सः न जितः; ते विष्णुं पुरातनं पुरुषं गत्वा, तद्वृत्तान्तं निवेदयामासुः। तदा, भगवाञ्छ्रीवराहस्वरूपं धारयन्, वचनमुवाच—"शङ्खचक्रगदाधरः अहं पातालं गमिष्यामि; तत्र राक्षसेन्द्रं हत्वा, यज्ञं पुनरानीयिष्यामि। सर्वे देवाः स्वर्गं प्रतिगच्छन्तु; भवतां चित्तविक्षेपः निवर्तताम्। या मार्गेण गङ्गा पातालं प्राप्ता, तेनैव मार्गेण चक्रपाणिर्गमिष्यति।" एवं सः शीघ्रं पृथिवीं विदार्य, पातालं गत्वा, वराहरूपधारी, पातालवासिनां मध्ये तत्र स्थितः। राक्षसान् दानवान् च हत्वा, महायज्ञं मुखे गृहीत्वा, सः वराहरूपी भगवान् यज्ञभोक्ता, यज्ञमादत्त। येन मार्गेण विष्णुः पातालं गतः, तेनैव मार्गेण, महायज्ञं मुखे स्थाप्य, सः रिपुं जयन्, पातालात् निर्गतः। तत्र ब्रह्मगिरौ, देवाः हरिपथं प्रतीक्षन्तः स्थिताः। तत्र, निर्गत्य, गङ्गायाः मूलं प्राप। तत्र, नारद, सः रक्तलेपिताङ्गः, गङ्गाजलेन स्नात्वा, वराहकुण्डं निर्मितम्। तत्र, देवेषु साक्षात्, हरिः, महायज्ञं मुखे स्थाप्य, यज्ञं सृष्टवान्; तस्मात् मुखाद् यज्ञः उत्पन्नः। तस्मात् कालात्, यज्ञस्य प्रधानशृङ्गः वराहरूपः इति प्रसिद्धः; अन्यदपि कारणं तत्रास्ति। अतः वराहतीर्थं परमपावनं, सर्वकामप्रदं; तत्र स्नानदानादिकं कृत्वा, सर्वयज्ञफलप्राप्तिः स्यात्। यः तत्र स्थित्वा, श्रद्धया पितॄन् स्मरति, तस्य पितरः सर्वपापविमुक्ताः स्वर्गं यान्ति। कुशावर्तस्य माहात्म्यं वक्तुं न शक्यते; स्मरणमात्रेण तृप्तिः स्यात्। कुशावर्तं पुरुषेषु सर्वकामदं प्रसिद्धम्, यत्र महात्मा गौतमः कुशैः आवर्तं निर्माय, तत्र गङ्गां नीतवान्। तत्र स्नानदानादिकं कृत्वा, पितरः तृप्तिं यान्ति। नीलगिरिं प्राप्य, नीलगङ्गा उत्तमा नदी प्रवहति; तत्र भक्त्या यत् कृतं स्नानादि, तत् अक्षयम्, पितृत्रप्तिकरं ज्ञेयम्। कपोततीर्थं त्रिषु लोकेषु परमं तीर्थं प्रसिद्धम्।