महर्षेः वचनानि श्रुत्वा, भगीरथः तं मुनिं प्रणम्य कैलासशिखरं प्रति जगाम। स शुद्धात्मा, बाल्येऽपि बालवत् क्रीडन्, दृढनिश्चयं कृत्वा तपस्यां प्रवृत्तः। तत्र स भगीरथः सव्यवहारं वदन् उवाच— "अहं बालः, बालबुद्धिः, हे चन्द्रशेखर प्रभो, किमपि न जानामि; अतः प्रसन्नो भव। ये मम हितैषिणः, ते काले काले वाचसा, मनसा, कर्मणा च मां सहायन्ते— तेषां हिताय, हे प्रजापते, सोमाय देवैः पूजिताय नमामि। येनाहं जातः पालितश्च, ये च मम कुलधर्मिणः, तेषां कामान् शिवः प्रापयतु। सदा तस्मै चन्द्रमौलये नमः।" एवं वदन्तं भगीरथं प्रत्यक्षः शम्भुः सञ्जज्ञे, वरेण यथाभिलषितं ददाति स्म, इत्युक्त्वा— "देवसंघैः यन्न शक्यं साधयितुं, तत् नूनं दास्यामि ते। निर्भयः सन्देशय, भगीरथ, त्वं बुद्धिमान्।" इति। भगीरथः तं देवेशं प्रणम्य, हृष्टः शङ्करं प्रत्युवाच— "देवेश, या ते जटामध्यवर्तिनी परमा नदी, तां मम पितृणां शुद्ध्यर्थं देहि। तदा सर्वं सिद्धं भविष्यति।" महेशः स्मितपूर्वकं भगीरथं प्राह— "एषा नदी मया तुभ्यं दत्ता, पुत्र। पुनः तां स्तौहि, धृतात्मन्।" इति। देवस्य वचः श्रुत्वा, स भगीरथः तत्साधनाय महत्तपः कृत्वा, एकचित्तः भक्त्या गङ्गायाः स्तोत्रं रचयामास। तस्याः प्रसादं लब्ध्वा, बाल्येऽपि न बालवत्, स महेश्वरात् प्राप्य गङ्गां पातालं प्रति नीतवान्। स विधिवत् गङ्गां प्रतिष्ठाप्य, महात्मानं कपिलमुनिं निवेदितवान्। ततः सः सञ्जाताञ्जलिः प्रदक्षिणीकृत्य उवाच— "देवि, मम पितरः महर्षेः कपिलस्य शापात् विनष्टाः। अतः, मातः, तान् त्वं शुद्धय।" सा दिव्या नदी "एवं भवतु" इत्युक्त्वा, लोकानां कल्याणाय पितृशुद्ध्यर्थं च प्रतिपन्ना। अगस्त्येन पीतस्य समुद्रस्य पूर्त्यर्थं, तस्याः स्मरणमात्रेण पापं नश्यति। भगीरथः तां नदीं प्रवाहितवान्, विशेषतः राजपुत्राणां भस्मनः पातालभागस्य च शुद्ध्यर्थम्। दग्धान् शुद्ध्वा स नाडीं कृतवान्; ततः मेरुं प्लावयित्वा, स बालराजा उवाच— "कर्मक्षेत्रे त्वया एतत् साधनीयम्।" सा हिमालयं गतवती, तस्मात् पुण्यशैलेन भारतभूमिं प्रविष्टवती। तस्यां मध्ये पुण्या नदी पूर्वसमुद्रं प्रति प्रवृत्ता। एषा राजगङ्गायाः कथा, महर्षे, तवोक्तम्। सा गङ्गा पावनी, महेश्वरी, वैष्णवी, ब्राह्मी च; भगीरथ्या दिव्या नदी हिमवत्पृष्ठे निवसति। शङ्करजटाजले द्विविधा जाता— विन्ध्यदक्षिणे गौतमीगङ्गा, विन्ध्यान्यत्र भगीरथीति प्रसिद्धा। एवं कथां श्रुत्वा, "मम मनः तवोक्तानि श्रुत्वा तृप्तिं न गच्छति; पुण्यक्षेत्रफलानि ज्ञातुम् इच्छामि," इत्युक्त्वा पुनः पृष्टवान्— "ब्राह्मणैः आनिता गङ्गा, तस्याः क्रमशः वर्णय, पृथक् पुण्यक्षेत्रफलानि, तेषां कथाः च यथाक्रमम्।" तत्रोक्तम्— "सर्वेषां पुण्यक्षेत्राणां वैशिष्ट्यं, फलं, माहात्म्यं वक्तुं न शक्नोमि, त्वं च तानि सर्वाणि श्रोतुं न समर्थः। तथापि, किंचित् वक्ष्यामि; शृणु, नारद, पुण्यक्षेत्राणि, शास्त्रवचनानि च। त्रिनेत्राय प्रणम्य, यत्र भगवाञ् त्र्यम्बकः साक्षात् प्रकटः, तानि पुण्यक्षेत्राणि संक्षेपेण वक्ष्यामि। तत्र त्र्यम्बकं नाम क्षेत्रं भोगमोक्षप्रदं, अन्यत् वाराहं नाम क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धम्। तस्य रूपं, विष्णुपूर्वकं नाम, कथयिष्यामि। किल, देवांश् जित्वा, दैत्यः यज्ञं हरित्वा पातालं प्रविष्टः, स सिन्धुसेन इत्याख्यः। यज्ञे पातालप्रविष्टे, पृथिवी यज्ञविहीना जाता। तदा नास्य लोकः न परलोकः; यज्ञे नष्टे, देवाः उद्विग्नाः पातालं प्रविश्य, तं अनुययुः। इन्द्रमुख्यैः देवैः तं दैत्यम् अभिभवितुं न शक्यं; ते विष्णुं पुरातनं पुरुषं गत्वा निवेदितवन्तः। दैत्यकृतं सम्पूर्णयज्ञविनाशनम् आसीत्। तदा भगवान् वाराहरूपं धारयन् उवाच— "शङ्खचक्रगदाधरः अहं पातालं गच्छामि, राक्षसश्रेष्ठं हत्वा, पुण्ययज्ञं आनयिष्यामि। सर्वे देवाः स्वर्गं यान्तु, भवतां चित्तशोकः नश्यतु। येन मार्गेण गङ्गा पातालं प्राप्ता, तेनैव मार्गेण चक्रपाणिः गमिष्यति।" एवं स शीघ्रं भूमिं विदार्य पातालं प्रविष्टवान्, वाराहरूपधारी स तत्र पातालवासिनां मध्ये। राक्षसान् दानवान् च हत्वा, महायज्ञं वदने धारयन्, स वाराहरूपधारी भगवान् यज्ञभोक्ता यज्ञं समादत्त। येनैव मार्गेण विष्णुः पातालं गतः, तेनैव मार्गेण, महायज्ञं मुखे स्थापयित्वा, स शत्रुनाशकः पातालात् निर्गतः। तत्र ब्रह्मगिरौ देवाः हरिपथस्य प्रतीक्षां कृतवन्तः; तत्र सः निर्गत्य गङ्गातटं प्रति जगाम।