अथ असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नामाभूत्। स राजा तं कुमारं समाहूय तस्य कार्यस्य भारं समर्पयामास। अंशुमान् तु कुमार एव कपिलं सम्पूज्य, अश्वं प्रत्यनयत्सागराय; एवं स यज्ञः सम्पूर्णोऽभूत्। तस्य पुत्रः तेजस्वी धर्मात्मा दिलीपः, तस्य च बुद्धिमान्भगीरथः पुत्रः अभवत्। भगीरथः, पूर्वजानां गतिं श्रुत्वा, दुःखसन्तप्तः, विनीतः सागरं राजर्षिं पप्रच्छ। स पितरं पप्रच्छ—'कथं सगराणां सर्वेषां प्रायश्चित्तं कर्तव्यं?' इति। राजा प्रत्युवाच—'कपिल एव वेत्ति, पुत्र।' एवं वचः श्रुत्वा स कुमारः अधोभूमिं गतः, कपिलं प्रणम्य सर्वं निवेदयामास। स मुनिः दीर्घं ध्यानं कृत्वा, तपसा च शङ्करं तुष्टाव; तेन जटाजुटात् निर्गतेन जलधारेण पितॄन् शुद्धवान्, राजश्रेष्ठ। ततः स मुनिः प्रणतः पुनः प्रोवाच—'एवं त्वं तव पितरश्च परिपूर्णा भविष्यन्ति; तदहं करिष्यामि।' भगीरथः पुनः पप्रच्छ—'क्व गच्छेयम्, मुनिश्रेष्ठ? किमपि कर्तव्यं ब्रूहि।' स मुनिः अवदत्—'कैलासं गच्छ, नरश्रेष्ठ, महेश्वरं प्रशंस, यथाशक्ति तपश्चर्यां कुरु; ततः काममवाप्स्यसि।' एवं मुनिवचनं श्रुत्वा, स मुनिं प्रणम्य कैलासं जगाम। तत्र शुद्धात्मा, बाल एव बाल्यकर्मणि प्रवृत्तः, दृढनिश्चयः तपश्चर्यां कर्तुं समारभत। तदा भगीरथः उवाच—'अहं बालः, बालबुद्धिः, चन्द्रशेखर प्रभो, न किञ्चिदजानामि; तस्मात् प्रसन्नो भव। ये मम हिते रताः, ते वचसा, मनसा, कर्मणा च कदाचित् सहायः भवन्ति; तेषां हितार्थं, भो भगवन्, सोमाय नमः। येनाहं उत्पादितः, पालितश्च, ये मम कुलधर्मिणः, तेषां कामान् शिवः ददातु; सदा तस्य चन्द्रशेखरस्य नमः।' एवं वदतः तस्य, शिवः साक्षात् प्रादुरभवत्, वरं दातुं तं भगीरथं सम्बोध्य उवाच—'देवगणैः अकर्तव्यमपि यत्, तदपि अहं ते दास्यामि; निर्भयः वद, भगीरथ, बुध्य।' भगीरथः ईशं प्रणम्य हृष्टः शङ्करं प्राह—'देवेश, या परम्या नदी तव जटासु वर्तते, तां पितॄणां शुद्ध्यर्थं मम ददातु; ततः सर्वं सम्पद्यते।' महेशः स्मितपूर्वकं भगीरथं प्राह—'इयं नदी मया तुभ्यं दत्ता, पुत्र; पुनः तां स्तौहि, दृढव्रत।' भगवान् वचनं श्रुत्वा, स तदर्थं महत्तपः कृत्वा, भक्त्या एकचित्तः गङ्गायाः स्तोत्रं निर्ममे। तस्याः प्रसादं लब्ध्वा, बालोऽपि सन्, अबाल इव, महेश्वरात् दत्तां गङ्गां गृहीत्वा अधोभूमिं जगाम। स नियमानुसारं गङ्गां स्थापयित्वा, महात्मने कपिलाय सर्वं निवेदितवान्। ततः सः, अञ्जलिं कृत्वा, प्रदक्षिणं कृत्वा, देवीमुवाच—'माते, मम पितरः महर्षेः कपिलस्य शापेन नष्टाः; तस्मात् त्वं तान् शुद्धय।' देवी ततोऽब्रवीत्—'एवं भविष्यति' इति; सा सर्वहिताय, पितृशुद्ध्यर्थं, जगतीहिताय च, तं कार्यमङ्गीकर्तुम् उद्यता। अगस्त्येन पीते सागरे विशेषतः पूर्त्यर्थं, केवलं दिव्यगङ्गास्मरणेन पापं नश्यति। भगीरथः तु नदीं प्रवाहितवान्, विशेषतः राजपुत्राणां भस्मनः अधश्च सागरस्य भागेषु। स तान् दग्धान् शुद्धयित्वा, नदीमार्गं कृत्वा, मेरुं प्लावयित्वा, बालराजा उवाच। 'कर्मभूमौ एतत् सम्पादनीयम्' इति; सा हिमालयं गत्वा, पुण्यगिरिं प्रविश्य, भारतभूमिं प्राप्तवती। तस्यां मध्ये पुण्या नदी पूर्वसागरं प्रति प्रवृत्ता। एवं, महर्षे, गङ्गायाः राजवंश्या कथा तवोक्ता। सा गङ्गा शुद्धिकरी, महेश्वरी, वैष्णवी च ब्राह्मी च; भगीरथ्या दिव्या नदी हिमालयशिखरेषु वर्तते। शिवस्य जटाजले द्विधा जाता—विन्ध्यदक्षिणे गौतमीगङ्गा, विन्ध्यउत्तरं भगीरथीति प्रसिद्धा। मम मनः तवोक्ता इत्याख्यायिकां श्रुत्वा न तृप्यति; पुण्यक्षेत्रफलश्रवणाय उत्सुकं वर्तते। क्रमेण गङ्गायाः ब्राह्मणैः आनयित्री कथां, पुण्यक्षेत्रफलानि, तेषां महिमानं च पृथक् पृथक् इतिहासैः सहितानि, सर्वं मे कथय। सर्वेषां क्षेत्राणां स्वरूपं, फलं, माहात्म्यं वक्तुं न शक्नोमि; त्वमपि न श्रोतुं समर्थः। तथापि किंचिद् वक्ष्यामि; तत्त्वं शृणु, नारद, पुण्यक्षेत्राणि, शास्त्रवचनानि च। त्रिनेत्राय नमस्कृत्य, यत्र भगवांश्च त्र्यम्बकः प्रादुर्भूतः, तानि पुण्यक्षेत्राणि संक्षेपेण वक्ष्यामि। त्र्यम्बकाख्यं पुण्यक्षेत्रं भोगमोक्षप्रदं; अन्यत् वराहाख्यं पुण्यक्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विख्यातम्। तस्य रूपं, विष्णोः नाम्ना कथं प्रसिद्धं, तच्च वक्ष्यामि। किल, सुरान् जित्वा, दैत्यः यज्ञं जग्राह।