कपिलः महर्षिः प्राचीनकाले अधस्तात्स्थले शयानः तत्र दैवानां कृते उत्तमं कर्म कृतवान्। देवकार्यसमाप्त्यनन्तरं श्रान्तः अनिद्रः च सः महायशाः कपिलः देवतान् उवाच – “शयनस्थानं मे दत्तं भवतु।” तदा देवाः तम् अधोलोकं ददुः। पुनः सः मुनिः देवतान् अवदत् – “यो मां मूढः प्रमादात् बोधयेत्, सः शीघ्रं भस्मसात् भविष्यति।” ततः सः अधस्तात्स्थले शयानः इत्युक्त्वा – “यदि अहं न सुप्तः स्यां, तर्हि स्वप्नवत् एव इदं मे दृश्यते” इति उक्त्वा तत्रैव शयानः आसीत्। तस्य तेजोविज्ञानं ज्ञात्वा मायाविनः दानवाः सर्वसागरविनाशनाय उपायं चक्रुः। युद्धभीताः दानवाः शीघ्रं कपिलं महर्षिं कोपसंयुक्तं तत्र गत्वा, अश्वं तस्य शिरसि बन्धित्वा, दूरस्थाः तिष्ठन्तः मौनं चक्रुः, यत् किम् भविष्यति इति द्रष्टुम्। ततः सर्वे सागराः अधोलोकं प्रविश्य अश्वं बद्धं दृष्ट्वा तत्र शयानं पुरुषं अपश्यन्। तं चोरं यज्ञदुष्टं च मन्यन्ते स्म। ते ऊचुः – “एवं पापिनं हत्वा अश्वं नृपाय नयामः।” केचित् ऊचुः – “बद्धमृगं गृह्णीमहि, किमेनं वधामः?” अन्ये वीराः राजानः ऊचुः – “वयं स्वामीभिः।” ते तम् पापिनं उत्थाप्य कटुवचनानि ऊचुः, कषायशब्दैः च पादैः तं मुनिं ताडयन्तः क्षत्रतेजसा गर्वन्तः। तदा महाक्रोधेन कपिलः प्रबुद्धः तान् निरीक्ष्य, कोपात् तान् भस्मसात् अकारयत्। ततः सर्वे सागराः तत्रैव दग्धाः; किन्तु सगरः राजा दीक्षितः सन् तद्वृत्तं न जानाति स्म। तदा नारदः महात्मानं सगरं कपिलस्य स्थितिं अश्वस्य च वृत्तान्तं निवेदयामास। राक्षसानां घोरकर्माणि सागराणां च विनाशं विस्तरेण उक्त्वा, राजा शोकविह्वलः किं कर्तव्यं न ज्ञातवान्। तस्य अपरः पुत्रः आसीत् – असमञ्जः नाम, सः मूढभावेन नगरजनानां बालान् जलं क्षिपन् क्रीडति स्म। तदा सगरः नागरिकैः पुत्रदोषे सूचितः कोपसमन्वितः इदं आज्ञापयत् – “अयम् असमञ्जः क्षत्रधर्मं त्यक्त्वा बालघातकः जातः, निष्कास्यताम्।” राजाज्ञां श्रुत्वा मन्त्रिणः शीघ्रं तं वनं प्रेषयामासुः। सर्वे सागराः ब्रह्मशापेन अधोलोके नष्टाः, केवलं एकः वनं गतः अस्ति, इदानीं मम कः मार्गः इति राजा चिन्तितः। असमञ्जस्य पुत्रः आसीत् – अंशुमान् नाम। तम् राजा आहूय अश्वानयनकर्म न्ययच्छत्। अंशुमान् बालः कपिलं प्रीत्याश्वं पुनः नीत्वा सगराय दत्तवान्, तेन यज्ञः सम्पूर्णः अभवत्। अंशुमतः पुत्रः दीप्ततेजाः धर्मात्मा दिलीपः, दिलीपस्य बुद्धिमान् भगीरथः नाम पुत्रः अभवत्। भगीरथः पितामहानां वृत्तान्तं श्रुत्वा दुःखार्तः सगरं विनीतः पप्रच्छ – “कथं सर्वसागराणां प्रायश्चित्तं कर्तव्यम्?” सगरः प्रत्यवदत् – “कपिलः एव वेत्ति, पुत्र।” तद्वचनं श्रुत्वा भगीरथः अधोलोकं गत्वा कपिलं प्रणम्य सर्वं निवेदयामास। सः मुनिः दीर्घतपसा पूजया च शंकरं तुष्ट्वा, तस्य जटाजलं निर्गतया वार्या पितॄन् शुद्धवान्। तदा मुनिः पुनः भगीरथं उवाच – “एवं त्वं च पितरश्च परितृप्ताः भविष्यथ; अहम् एतत् करिष्यामि।” भगीरथः पप्रच्छ – “क्व गच्छेयम्? किं वा कर्तव्यम्?” मुनिः अवदत् – “कैलासं गच्छ, महादेवं स्तौहि, यथाशक्ति तपः कुरु, ततः इच्छितं फलम् अवाप्स्यसि।” तद्वाक्यं श्रुत्वा बालः अपि भगीरथः मुनिं प्रणम्य कैलासं जगाम, बाल्ये अपि दृढनिश्चयः सन् तपः आरब्धवान्। तत्र सः भगवतं शशिशेखरं प्रार्थयामास – “अहं बालः, बालबुद्धिः च, किंचिदपि न जानामि, तस्मात् त्वं प्रसन्नः भव। ये मम हिते रता वाक्येन, मनसा, कर्मणा वा सहायं कुर्वन्ति, तेषां हितार्थं सोमेभ्यः नमामि। येन मया जातः, ये मम कुलधर्मिणः, तेषां कामान् शिवः दद्यात् – तं शशिशेखरं नित्यं नमामि।” एवं वदन्तं भगीरथं प्रति शंकरः साक्षात् प्रादुरभवत्, वरेण याचितुं तम् उक्त्वा। “देवगणैः अकर्तव्यमपि यत्, तत् अहं निष्कण्टकं दास्यामि। निःशङ्कं वद, भगीरथ, पण्डित।” भगीरथः प्रणम्य हर्षेण शंकरं प्राह – “देवेश, या तव जटासु स्थितवती उत्तमा नदी, तां मम पितॄणां शुद्ध्यर्थं ददातु। तदा सर्वं साधितं स्यात्।” महेशः स्मितपूर्वकं भगीरथं प्राह – “एषा नदी मया तुभ्यं दत्ता, पुत्र। पुनः तां संस्तौहि, स्थिरव्रत।