सगरस्य पुत्राः अश्वमेधस्य यज्ञार्थं संस्कृतं अश्वं गृहीत्वा पातालं जग्मुः। तत्र ते मायया युक्तान् दैत्याञ् न दृष्टवन्तः। अश्वं न दृष्ट्वा, बलिनः सगरपुत्राः विचित्रेषु स्थानेषु विचरन्तः तं अश्वं नापश्यन्। तस्मिन्नवेले, ते देवलोकं गत्वा पर्वतान् सरांसि वनानि च अन्वेषयन्तः अश्वं नापश्यन्। राजा सगरः, शुभकृत्यानां समापनानन्तरं ऋत्विजः आशीर्वादं प्राप्य, अश्वं न दृष्ट्वा चिन्तितः अभवत्। सर्वे सगराः सागररूपेण देवलोकं प्राप्ताः, तत्रापि अश्वं अन्विष्य, अश्वं नापश्यन्। ततः पृथिवीं पुनरागत्य, पर्वतानि वनानि च विचरन्तः, राजपुत्राः अश्वं न दृष्टवन्तः। तस्मिन्नन्तरे दिव्यः शब्दः श्रुतः—“अश्वः पाताले बद्धः, अन्यत्र नास्ति, हे सागराः।” एतद् वचनं श्रुत्वा, सागराः पातालगमनकाङ्क्षिणः समन्तात् पृथिवीं खनित्वा गहनं पातालं प्रति जग्मुः। ते दिवा-रात्रं क्षुधिताः शुष्कां भूमिं खादन्तः शीघ्रं पातालमधिगम्य, तत्र राजपुत्राः आगताः इति श्रुत्वा, भीताः दैत्याः कपिलं प्रति पलायितवन्तः। कपिलः महर्षिः तत्र पाताले शयानः आसीत्, स प्राचीनकाले देवानां हितं कर्म कृतवान्। स देवकार्यं समाप्त्य, श्रान्तः अनिद्रः च, देवान् उवाच—“मम शयनाय स्थानं दत्त।” देवाः तस्मै पातालं ददुः। स पुनरुवाच—“यो मां मूढः प्रबोधयेत्, स शीघ्रं भस्मसात् भवेत्।” तदा स पाताले शयानः, “यदि मया न निद्रिता, स्वप्नवत् एव तिष्ठामि” इति उक्त्वा, देवगणैः अनुमोदितः, तत्र एव शयानः अभवत्। कपिलस्य शक्तिं ज्ञात्वा, मायाविनः दैत्याः सर्वसागरविनाशनाय उपायं चक्रुः। युद्धभीताः दैत्याः शीघ्रं कपिलमुनिं यत्र स तत्र गतवन्तः। अश्वं तस्य शिरसि बद्ध्वा, दूरस्थाः त्वरिताः तिष्ठन्तः किं भविष्यति इति निरीक्षन्तः। सर्वे सगराः पातालं प्रविश्य, बद्धम् अश्वं च तत्र शयानं पुरुषं च दृष्टवन्तः। तं अश्वचौरं यज्ञदुष्टं च मत्वा, “एषः महापापी हन्तव्यः, तं हत्वा अश्वं राज्ञे नयामः” इति ऊचुः। केचन ऊचुः—“बद्धम् अश्वं गृह्णीमः, किमस्य प्रयोजनम्?” अन्ये वीराः राजपुत्राः ऊचुः—“वयं नृपाः स्मः।” ते महापापिनं उत्थाप्य, कठोराणि वचनानि उक्तवन्तः, क्षत्रियबलं गर्वयन्तः, तं मुनिं पादैः ताडितवन्तः। तदा महाक्रोधेन युक्तः तेजस्वी कपिलमुनिः, तान् दृष्ट्वा, रोषात् तान् भस्मसात् चकार। तस्मात् सर्वे सगराः तत्रैव वह्निना दग्धाः अभवन्। सगरः तु यज्ञदीक्षया तस्मात् न किंचित् अवेदयत्। नारदः महात्मानं सगरं प्रति कपिलस्य अवस्थां अश्वस्य च स्थितिं न्यवेदयत्। स राक्षसानां घोरकर्माणि सगरविनाशं च वर्णयामास। तदा राजा मोहग्रस्तः, किं करणीयं इति न ज्ञातवान्। तस्य अन्यः पुत्रः आसीत्, असमञ्ज इति विख्यातः, स मूढभावात् नगरजनानां बालकान् जलं प्रति क्षिपन् आसीत्। तदा नागरिकैः एकत्रितैः तस्य पुत्रस्य पापकर्माणि निवेदितानि। राजा कोपितः, मन्त्रिणः आज्ञापयामास—“अयं असमञ्जः क्षत्रधर्मं त्यक्त्वा बालघ्नः जातः, वनवासं प्राप्नुयात्।” मन्त्रिणः राजाज्ञां श्रुत्वा शीघ्रं तं असमञ्जं वनं प्रति निष्कास्य, स वनं गतः। सर्वे सगराः ब्रह्मशापेन पाताले विनष्टाः। केवलम् एकः पुत्रः, यो वनं गतः, शेषः। “किं मार्गः मम?” इति राजा चिन्तितः। असमञ्जस्य पुत्रः आसीत् अंशुमान् नाम। राजा तम् आहूय तस्य कृत्यं न्यवेदयत्। अंशुमान् कपिलं प्रीणयित्वा, अश्वं सगराय आनयामास; एवं यज्ञः समापितः। तस्य पुत्रः आसीत् तेजस्वी धर्मात्मा दिलीपः, दिलीपस्य बुद्धिमान् पुत्रः भागीरथः। सर्वैः पितृभिः नष्टैः श्रुत्वा, भागीरथः शोकसन्तप्तः, सगरं नृपश्रेष्ठं विनीतः पप्रच्छ। भागीरथः पितॄणां प्रायश्चित्तं किम् इति पृष्टवान्; राजा प्रत्यवदत्—“कपिलः वेत्ति, पुत्र।” एवं श्रुत्वा, बालः पातालं गत्वा, कपिलं प्रणम्य, सर्वं निवेदयामास। स मुनिः दीर्घं ध्यानं तपश्च कृत्वा, शंकरं तुष्टाव; तस्य जटाजूटोद्भूतया वार्या पितॄन् शुद्धान् अकार्षीत्, राजश्रेष्ठ। ततः मुनिः प्रणिपत्य पुनरुवाच—“एवं त्वं च पितरश्च तृप्ताः भविष्यथ; अहं तद् करिष्यामि।” “क्व गच्छेयम्, मुनिश्रेष्ठ? किम् अपि करणीयं वद।” स मुनिः अवदत्—“कैलासं गच्छ, नरश्रेष्ठ, महादेवं स्तौहि, यथाशक्ति तपः कुरु, ततः कामं लप्स्यसे।