सगरः राजाः पुत्राभावेन चिन्तितः अभवत्। तेन वसिष्ठं स्वगृहम् आमन्त्र्य, सम्यक् सत्कारं कृत्वा, तस्मै पुत्रोत्पत्तेः कारणं निवेदितम्। तस्य वचः श्रुत्वा वसिष्ठः ऋषिः, चिन्तयित्वा, राजानं उवाच— “हे राजन्, सदा स्वपत्नीभिः सह ऋषिपूजायाम् निरतः भव।” इत्युक्त्वा स ऋषिः स्वस्थानं जगाम। एकदा स तपो निधिः पुनः राजर्षेः गृहं आगतः। तत्र राज्ञा तस्य ऋषेः पूजनं कृतम्। तस्मात् तुष्टः स ऋषिः उवाच— “वरं वृणीष्व, हे महाभाग।” राज्ञा पुत्रान् अभिलष्य वरः याचितः। ततः स ऋषिः राजानं उवाच— “एकपत्नी पुत्रं वंशधरं जनयतु, अन्यापत्नी षष्टिसहस्रं पुत्रान् जनयतु।” इति। स ऋषिः वरं दत्त्वा गच्छति स्म। ततः सहस्रशः पुत्राः उत्पन्नाः। सगरः अनेकानि यज्ञानि अश्वमेधयज्ञं च महादानैः अकरोत्। तस्मिन् अश्वमेधयज्ञे राजा विधिवत् दीक्षितः अभवत्। स पुत्रान् सेनाभिः सहितान् अश्वस्य रक्षणाय नियुक्तवान्। कदाचित् इन्द्रः अश्वं हरति स्म। पुत्रैः अन्वेषणं कृतम्, किन्तु अश्वः तदा न दृष्टः। सगरस्य षष्टिसहस्रं पुत्राः युद्धकौशलसम्पन्नाः, तेषां निरीक्षणे राक्षसाः दृष्टाः। अश्वं गृहीत्वा ते पातालं अगच्छन्; किन्तु सगरपुत्रैः राक्षसाः मायावन्तः न दृष्टाः। अश्वं न प्राप्य, सगरपुत्राः बलवन्तः इह तत्र विचरन्तः, अश्वं पुनः न अपश्यन्। तदा ते देवलोकं अगच्छन्, पर्वतान्, सरांसि, वनानि च अन्वेष्य, अश्वं न प्राप्नुवन्। राजा शुभकर्माणि समाप्य, पुरोहितैः आशीर्वादं प्राप्त्वा, अश्वस्य अनुपलब्धौ चिन्तितः अभवत्। सर्वे सगरपुत्राः, समुद्राः इव, देवलोकं गत्वा अश्वं अन्वेष्य, तत्रापि अश्वं न प्राप्नुवन्। ततः पृथिवीं, पर्वतान्, वनानि च पुनः आगत्य, तत्रापि अश्वं न दृष्टवन्तः। तदा दिव्यं वचनं श्रुतम्— “अश्वः पाताले बद्धः अस्ति, अन्यत्र नास्ति, हे समुद्राः।” इति। एतत् श्रुत्वा, समुद्राः पातालं गन्तुम् इच्छन्तः, सर्वां पृथिवीं सर्वतः उत्खनित्वा। तृष्णया, तुषारं भूमिं अह्नि रात्रौ खादन्तः, शीघ्रं पातालं प्राप्तवन्तः। ततः सगरपुत्राणां आगमनं श्रुत्वा, भयभीता राक्षसाः कपिलं समीपं गच्छन्ति स्म। कपिलः महर्षिः तत्र पाताले शयानः अभवत्; प्राचीनकाले देवेषु उत्तमं कार्यं कृतवान्। तदा देवकार्यं समाप्य, श्रान्तः, अनिद्रः कपिलः देवान् उवाच— “शयनस्थानं देहि।” देवैः पातालं तस्य दत्तम्। कपिलः पुनः उवाच— “यः मां मूढः जागरयेत्, स शीघ्रं भस्मीकृतः भवतु।” तत्र पाताले शयानः, “यदि अहं न निद्रायामि, तर्हि स्वप्नवत् अस्ति।” इति देवैः उक्तम्, कपिलः तत्र पाताले शयानः अभवत्। कपिलस्य शक्तिं ज्ञात्वा, मायावन्तः राक्षसाः सर्वान् समुद्रान् नाशयितुम् उपायं कल्पितवन्तः। युद्धभीतः राक्षसाः शीघ्रं कपिलमहर्षेः समीपं गच्छन्तः। अश्वं तस्य शिरसि बद्ध्वा, त्वरया दूरस्थः तिष्ठन्तः, मौनं कुर्वन्तः, किं भवेत् इति पश्यन्तः। तदा सर्वे समुद्राः पातालं प्रविश्य, अश्वं बद्धं च, एकं पुरुषं शयानं च अपश्यन्। तं अश्वचौरं यज्ञनाशकं च मन्यन्ते स्म, “एतं पापिनं हत्वा अश्वं राज्ञे गृहीमहि।” इति। केचन उक्तवन्तः— “बद्धं पशुं गृहीमहि; किम् अनेन?” अन्ये वीराः राजपुत्राः— “वयं नृपाः।” इति। तं पापिनं उत्थाप्य, तीक्ष्णं वचनं उक्तवन्तः, पदैः कपिलं ताडितवन्तः, क्षत्रबलं गर्वयन्तः। तदा कपिलः महर्षिः क्रोधेन पूर्णः, तान् दृष्ट्वा, कोपात् तान् भस्मीकृतवान्। ततः सर्वे सगरपुत्राः तत्रैव दग्धाः। राजा सगरः दीक्षितः, एतत् न जानात्। नारदः ततः महात्मनं सगरं कपिलस्य स्थितिं अश्वस्य च गतिं अवदत्। राक्षसकृत्यं सगरपुत्राणां विनाशं च वर्णितवान्। राजा चिन्तायाः आकुलः, किं कर्तव्यं न ज्ञात्वा। तस्य अन्यः पुत्रः आसमञ्जः नाम, मूढः, नगरवासिनां बालकान् जलं क्षिपति स्म। ततः सगरः, नागरिकैः तस्य पुत्रस्य दुष्कृत्यं ज्ञात्वा, कोपितः अभवत्। राजा मन्त्रिणः आज्ञापयत्— “एष आसमञ्जः निष्कास्यताम्; क्षत्रधर्मं त्यक्त्वा बालघ्नः अभवत्।” इति। राजाज्ञां श्रुत्वा मन्त्रिणः शीघ्रं आसमञ्जं वनं प्रेषितवन्तः। सर्वे सगरपुत्राः पाताले ब्रह्मशापेन विनष्टाः। एकः पुत्रः वने स्थितः। अधुना, मार्गः कः इति सगरः शोकाकुलः अभवत्।