ब्रह्मस्य शक्त्या उत्पन्ना ब्राह्मी, गोदावरी, नन्दा, सुनन्दा, कामदायिनी नदी च पापविनाशिनी सर्वेषां नदीनाम्। स्मरणमात्रेण सा पापराशिं नाशयति, सदा मम प्रियत्वं प्राप्नोति; पञ्चमहाभूतानां मध्ये आपः श्रेष्ठत्वं प्राप्ताः। तासु तीरस्थानीया आपः परमं मान्याः; तासु भगीरथी श्रेष्ठा, गौतमी तस्या समा। जटाजूटवत्या गङ्गा आनीता, अन्यत् शुभदं किञ्चिद् नास्ति; स्वर्गे, भूमौ, अथवा पाताले, तीरस्थलं सर्वार्थदं भवति, हे मुने। एवं महात्मा गौतमाय हरिणा साक्षात् प्रसन्नेन उक्तं, तत् अहं तव सम्यक् निवेदितवान्। एवं गौतमी गङ्गा सर्वासु नदीषु श्रेष्ठा मन्यते; तस्या स्वरूपं यथावत् वर्णितम्—अन्यस्य श्रवणस्य किम् इच्छनीयम्? सा गङ्गा द्विधा वर्णिता, यद्यपि एका अस्ति, हे देवश्रेष्ठ; एकं विभागं ब्राह्मणेन आनीतम्। अन्यः भागः क्षत्रियेन आनीतः, स भगवान् भवे जटाजूटे स्थितः; तस्य वृत्तान्तं कथय। वैवस्वतवंशे, इक्ष्वाकुकुलोत्पन्नः, सगर नाम राजा कदाचित् अभूत्, धर्मनिष्ठः। स यज्ञदानपरः, सदा धर्मानुष्ठानचिन्तनपरः, द्वे पत्न्यौ तस्य, पतिसंनिष्ठे। स पुत्राभावात् चिन्तितः अभवत्; वसिष्ठं गृहं आह्वयित्वा, यथायोग्यं सत्कृत्य, ततः—राजा तं पुत्रहेतुम् सम्बोधितवान्; तस्य वचनं श्रुत्वा, मुनिः चिन्तयित्वा, राजानं उक्तवान्—हे राजन्, सदा स्वपत्नीभिः सह ऋषिसत्काराय यत्नं कुरु। एवं उक्त्वा, मुनिः स्वस्थानं गतः; कदाचित् तपोधनः स राजा ऋषेः गृहं आगतः। राजा तं मुनिं पूजयित्वा, तस्य तुष्टस्य वचनम्—'वरं वृणीष्व, हे भाग्यवान्'—इति श्रुत्वा, स पुत्रान् अभिलषितवान्। मुनिः उक्तवान्—'एकस्य पत्न्याः पुत्रः वंशधारः भवतु, अन्यायाः षष्टिसहस्रं पुत्राणां सन्ततिः भवतु'। एवं वरं दत्वा, मुनिः गत्वा, पुत्राः सहस्रशः जाताः; राजा अनेकान् यज्ञान्, अश्वमेधान् च महादानैः कृतवान्। तेषु यज्ञेषु, राजा विधिवत् दीक्षितः अभवत्; स पुत्रान् सेनाभिः सह अश्वस्य रक्षणाय नियुक्तवान्। कदाचित् इन्द्रः अश्वं हरितवान्; पुत्राः अश्वं अन्वेष्य, तस्मिन् काले न प्राप्तवन्तः। षष्टिसहस्रं पुत्राः, युद्धकौशलसम्पन्नाः, निरीक्ष्य, सगरपुत्रेषु राक्षसान् दृष्टवन्तः। यज्ञदीक्षितम् अश्वं आदाय, पातालं गतवन्तः; किन्तु सगराः राक्षसान् मायायुक्तान् न दृष्टवन्तः। अश्वं न प्राप्य, बलिनः सगरपुत्राः इह तत्र विचरन्तः, तस्मिन् काले अश्वं न दृष्टवन्तः। तदा ते देवलोकं गतवन्तः, पर्वतान्, सरांसि, वनानि च अन्वेष्य, अश्वं न प्राप्तवन्तः। राजा, शुभकृत्यं समाप्त्य, ऋत्विजः आशीर्वादं प्राप्त्वा, अश्वदर्शनाभावात् चिन्तितः अभवत्। सर्वे सगरपुत्राः समुद्राः इव, देवलोकं गत्वा, अश्वं अन्वेष्य, तत्र अपि अश्वं न प्राप्तवन्तः। ततः पृथिवीं, पर्वतान्, वनानि च पुनः अन्वेष्य, तत्र अपि अश्वं न दृष्टवन्तः। तस्मिन् काले दिव्यं वचनम् अभवत्—'अश्वः पाताले बद्धः, अन्यत्र नास्ति, हे समुद्राः'। तद् वचनं श्रुत्वा, समुद्राः पातालगमनाय इच्छन्तः, सर्वां पृथिवीं सर्वतः उत्खातवन्तः। क्षुधार्ताः, दिनरात्रं शुष्कं भूमिं खादन्तः, उत्खननं कृत्वा शीघ्रं पातालं प्राप्तवन्तः। बलिनः, कुशलः सगरपुत्राः, समुद्राः पातालं आगच्छन्ति इति श्रुत्वा, राक्षसाः भयात् कपिलं शरणं गतवन्तः। कपिलः महर्षिः तत्र पाताले शयनं कृतवान्; प्राचीनकाले स देवेषु उत्तमं कार्यं कृतवान्। तदा, देवकार्यसंपादनात् श्रान्तः, निद्रारहितः, कपिलः देवेषु उक्तवान्—'मम शयनस्थानं दत्तं भवतु'। देवाः तस्मै पातालं दत्तवन्तः; कपिलः पुनः उक्तवान्—'यः मां मूढः जागारयति, स शीघ्रं भस्मीकृतः भवतु'। तदा, पाताले शयनं कृत्वा, कपिलः उक्तवान्—'यदि अहं न निद्रायामि, तर्हि स्वप्नवत् एव'। एवं देवसंघैः उक्तं, स पाताले शयानः अभवत्। तस्य शक्तिं ज्ञात्वा, मायाविशारदाः राक्षसाः सर्वान् समुद्रान् नाशयितुं उपायं कृतवन्तः। युद्धभीतः राक्षसाः शीघ्रं कपिलस्य कोपयुक्तस्य समीपं गतवन्तः। अश्वं तस्य शिरसि बद्ध्वा, शीघ्रता युक्ताः, दूरस्थाः, मौनं स्थित्वा, यत् भवेत्, तद् निरीक्षन्ति। ततः सर्वे समुद्राः पातालं प्रविश्य, बद्धम् अश्वं, शयानं पुरुषं च दृष्टवन्तः। तं अश्वचौरं, यज्ञनाशकं मन्यन्ते; 'एतं पापिष्ठं हत्वा, अश्वं राज्ञे गच्छाम' इति उक्तवन्तः। केचन उक्तवन्तः—'बद्धम् पशुम् गृह्णीम; अस्य किं प्रयोजनम्?' अन्ये वीराः, राजर्षयः, उक्तवन्तः—'वयं नृपाः'। एवं सगरपुत्राणां कथा भगवती गौतमीगङ्गायाः महत्त्वं प्रतिपादयति।