दुष्टभावं परित्यज्य स्वधर्मे स्थितः, उचितं भोजनं दातव्यं, श्रान्तानां च शीलपूर्वकं मर्दनं कर्तव्यम्। दरिद्राणां पुण्यशीलानां वस्त्राणि च शीतवासांसि दातव्यानि। हरिकथां गङ्गायाः उत्पत्तिं च श्रद्धया श्रोतव्यम्। एवं विधिना यत्र यत्र तीर्थं गच्छति, तत्र तत्र पूर्णं फलम् आप्नोति। तत्र त्र्यम्बकः ऋषिसंघपरिवृतं गौतमं प्रति उक्तवान्— “हे गौतम, द्विव्याप्त्यन्तरे तीर्थानि उत्पद्यन्ते; अहं सर्वत्र स्थितः, सर्वकामान् ददामि। अमरकण्टके पर्वते नर्मदा नदी श्रेष्ठा; तत्रैव यमुनाया योगः, प्रभासे सरस्वत्याः संगमः। कृष्णा, भीमरथी, तुङ्गभद्रा च, हे नारद, यत्र त्रयः संगच्छन्ति, तत्र तीर्थं पुरुषाणां मोक्षदं भवति। यत्र पयोष्णी संगच्छति, तत्रापि मोक्षदं स्थानम्। परन्तु गौतमी, हे पुत्र, मम आज्ञया यत्र यत्र तिष्ठति। सर्वेषां जनानां सर्वदा स्नानं तत्र मोक्षदं; काले काले केषुचित् तीर्थेषु परमं पुण्यं, देवागमनेषु अपि। सर्वेषां जनानां सर्वदा गौतमी तीर्थं न संशयः; सा त्रिकोट्याः अर्धकोटि द्विशतयोजनपर्यन्तम् विस्तारयति। हे तपोधन, तीर्थानि अत्रैव उत्पद्यन्ते, हे गौतम; एषा महेश्वरी गङ्गा, गौतमी च, वैष्णवीति च प्रसिद्धा। ब्राह्मी, गोदावरी, नन्दा, सुनन्दा, कामदायिनी नदी—ब्रह्मतेजसा उत्पन्ना, सर्वपापविनाशिनी। स्मरणमात्रेण पापराशिं नाशयति, सदा मम प्रियत्वं प्राप्ता; पञ्चमहाभूतेषु जलं प्राधान्यं प्राप्तम्। तत्र तीर्थजलानि परमं श्रेयः, तेषु भागीरथी श्रेष्ठा, गौतमी तस्याः समा। गङ्गा जटासु आनीता, अन्यत् शुभदं नास्ति। स्वर्गे, पृथिव्यां, पाताले वा, तीर्थं सर्वार्थदं, हे ऋषे। एवं हरिणा प्रसन्नेन महात्मना गौतमाय प्रत्यक्षं उक्तं, तत् अहं त्वां प्रति अवोचम्। अतः गौतमी गङ्गा सर्वतीर्थेषु उत्तमा, तस्याः स्वरूपं विस्तरतः वर्णितम्; अन्यस्य श्रवणस्य किम् इच्छ्यते? एषा गौतमी द्विविधा वर्णिता, एकत्वे अपि, हे देवश्रेष्ठ; एकं विभागं ब्राह्मणेन आनीतम्। अन्यः भागः क्षत्रियेन आनीतः, देवदेवस्य भवस्य जटासु स्थितः; तद्वृत्तान्तं वद। वैवस्वतवंशे, इक्ष्वाकुवंशोद्भवः, सगरो नाम राजा अभूत्, अतिशयधर्मात्मा। स यज्ञनिष्ठः, दाननिष्ठः, धर्मचिन्तनपरः, तस्य द्वे पत्न्यः, पतिसंनिष्ठे। स पुत्राभावे चिन्तितः, वसिष्ठं गृहं आह्वय्य, यथायोग्यं पूज्य, तदनन्तरं— राजा पुत्रहेतुम् ऋषिं प्रति उक्तवान्। तं वचनं श्रुत्वा, मुनिः चिन्तयित्वा, राजानं प्रति उक्तवान्— “हे राजन्, सदा स्वपत्नीभिः सह ऋषिपूजने यत्नः कार्यः।” एवमुक्त्वा, ऋषिः स्वस्थानं गतः; एकदा स तपोधनः राजर्षेः गृहं आगतः। राजा तं मुनिं पूजितवान्; स तुष्टः सन् उक्तवान्— “वरं वृणीष्व, हे भाग्यशालिन्।” तेन उक्तः, राजा पुत्रान् याचितवान्। ऋषिः उक्तवान्— “एकस्य पत्न्याः कुलपरम्परायाः पुत्रः, अन्यायाः षष्टिसहस्रं पुत्राः सन्तु।” वरं दत्त्वा, मुनिः गत्वा, पुत्राः सहस्रशः जाताः; राजा बहून् यज्ञान्, अश्वमेधान् महादानेन कृतवान्। एकस्मिन् अश्वमेधे, राजा यथाविधि दीक्षितः; राजानं पुत्राः सेनाभिः अश्वं रक्षितुं नियुक्ताः। एकस्मिन् काले, इन्द्रः अश्वं हृतवान्; पुत्राः यत्नेन अश्वं अन्वेष्टुम् अगच्छन्, तत्र अश्वं नापश्यन्। सगरस्य षष्टिसहस्रं पुत्राः, विविधयुद्धकौशलसम्पन्नाः, दृष्ट्वा, तेषु राक्षसाः अपि दृष्टाः। तं यज्ञीयं अश्वं गृहीत्वा, अधोभुवं अगच्छन्; परन्तु सगरपुत्राः राक्षसान् मायावान् नापश्यन्। अश्वं न दृष्ट्वा, वीराः सगरपुत्राः सर्वत्र विचरन्तः, तत्रापि अश्वं नापश्यन्। तस्मिन् काले, ते देवलोकं गताः, पर्वतान्, सरांसि, वनानि च अन्वेष्य, अश्वं नापश्यन्। राजा, शुभकर्म सम्पन्नं, पुरोहितैः आशीर्वादं लब्ध्वा, अश्वदर्शनाभावे चिन्तितः। सर्वे सागराः विचरन्तः, देवलोकं प्राप्ताः, अश्वं अन्वेष्य, तत्रापि अश्वं नापश्यन्। ततः पृथिव्यां, पर्वतेषु, वनेषु च पुनः गताः, तत्रापि राजपुत्राः अश्वं नापश्यन्। तस्मिन्नवसरे, दिव्यः शब्दः अभवत्— “अश्वः पाताले बद्धः, अन्यत्र नास्ति, हे सागराः।” तद्वचनं श्रुत्वा, सागराः पातालगमनं इच्छन्तः, सर्वतो भूमिं उत्खनित्वा। क्षुधार्ता, दिनरात्रं शुष्कभूमिं खादन्तः, शीघ्रं उत्खनित्वा, पातालं प्राप्ताः। सगरस्य शक्तिमतः, सिद्धपुत्राणां, सागराणां आगमनं श्रुत्वा, भीता राक्षसाः कपिलं प्रति पलायिताः। एवं शास्त्रवाक्यानुसारं, गौतमीगङ्गायाः महिमा, सगरस्य पुत्राणां वृत्तान्तः, तीर्थानां पुण्यत्वं, सर्वं श्रद्धया उपदिष्टम्।