मर्त्याः केवलं तां रूपमवलोकयन्ति या पृथिव्यां दृश्यते, न तु तां या अधःलोकं गता, नापि मूढधीः स्वर्गं गतां पश्यन्ति। या देवी यावत्समुद्रं प्रवहति, तावत्सैव दिव्यत्वेन गण्यते; गौतमेन विमुक्ता सा पूर्वसमुद्रं प्रति जगाम। तदा गौतमः, मुनिशार्दूलः, दिव्यर्षिभिः पूजितां जगदम्बां प्रदक्षिणमकरोत्। सः प्रथमं त्रिनेत्रं देवेशं सम्पूज्य, मनसि निश्चितवान्—“उभयोः तटयोः स्नानं करिष्यामि” इति। तस्यैव क्षणे, स्मरणमात्रेण, करुणासिन्धुः तत्र साक्षात् प्रादुरभूत्। स गौतमः शर्वं पप्रच्छ—“कथं तत्र स्नानं साध्यते” इति। सः श्रद्धया नम्रः, कृताञ्जलिः, त्रिनेत्रं समभाषत—“देवदेव महादेव, कृपया स्नानविधिं सम्यक् विस्तरेण वद, सर्वलोकहिताय।” तदा महर्षेः गौतमस्य शर्वः समग्रं गोदावरीतीर्थविधानं शृणु इति प्रोवाच। “प्रथमं नान्दीमुखं कृत्वा शरीरं शुद्धयेयुः। ततः ब्राह्मणान् भोजयित्वा तेषां अनुमतिं प्राप्य, ब्रह्मचर्येण पतितसंगं वर्जयित्वा गच्छेत्। यस्य हस्तपादचेतांसि यथावत् निगृहीतानि, ज्ञानतपःकीर्तिसंयुक्तः, सः तीर्थस्य पूर्णफलमवाप्नुयात्। दुष्टभावं परित्यज्य स्वधर्मस्थितः, यथायोग्यं भोजनं दद्याद्, श्रान्तान् अभ्यञ्जयेत्। दीनसत्पुरुषेभ्यः वसनानि चच्छदानि च दद्यात्, हरिकथां गङ्गायाश्चोत्पत्तिं शृणुयात्; एवं कृत्वा तीर्थस्य सम्पूर्णं फलं लभते।” एवं त्र्यम्बकः मुनिसमवेतस्य गौतमस्य समीपे उक्तवान्। “हे गौतम, द्विव्याप्ते प्रतेकद्वयुगले तीर्थानि भविष्यन्ति; अहं सर्वत्रास्मि, सर्वकामदः। अमरकण्टकपर्वते नर्मदा नदी, तत्रैव यमुनायाः संगमः, प्रभासे सरस्वती च। कृष्णा, भीमरथी, तुङ्गभद्रा च—यत्र एतेषां त्रयाणां संगमः, तत्र तीर्थं मानवान् मोक्षदं भवति। यत्र पयोष्ण्या संगमः, सः अपि मोक्षदः; किन्तु एषा गौतमी, पुत्र, यत्र मम आज्ञा, तत्र प्रवहति। सर्वेषां जनानां सर्वकाले स्नानात् मोक्षः स्यात्; केषुचित् कालेषु केषुचित् तीर्थेषु परमपुण्यं भवति, देवागमनेषु च। सर्वेषां सर्वकाले गौतमी तीर्थरूपेण निःसंशयं स्थिताऽस्ति; तस्याः विस्तारः त्रिंशत्कोटी अर्धकोटी द्विशतयोजनानि। अत्र, मुने, तीर्थानि भविष्यन्ति; एषा महेश्वरी गङ्गा, गौतमी च, वैष्णवी च। ब्राह्मी, गोदावरी, नन्दा, सुनन्दा, कामदुधा—ब्रह्मतेजसा उत्पन्ना, सर्वपापविनाशिनी। स्मरणमात्रेण पापराशिं नाशयति, सदा मम प्रिया; पञ्चमहाभूतेषु आपः श्रेष्ठत्वं प्राप्तवत्याः। तासु तीर्थरूपिण्यः आपः श्रेष्ठाः; तासु भागीरथी उत्तमा, गौतमी तस्याः समा। गङ्गा जटासु नीताऽभूत्; अन्यत् किञ्चिदपि तादृशं शुभं न ददाति। स्वर्गे, पृथिव्यां, अधस्तात्, सर्वत्र तीर्थं सर्वार्थदं भवति, मुने।” एवं हरिणा प्रसन्नेन महात्मने गौतमाय प्रत्यक्षं उक्तं, तत्सर्वं तुभ्यं मया कथितम्। एवं गौतमी गङ्गा सर्वासां श्रेष्ठा मता, तस्याः स्वरूपं विस्तरेण उक्तम्; अन्यस्य श्रोतुम् इच्छाऽपि किमस्ति? एषा द्वैधा वर्णिता, एकैव सती; एकभागः ब्राह्मणेन नीतः। अपरभागः क्षत्रियेण नीतः, स च देवेशस्य भवस्य जटासु स्थितः; तद्वृत्तान्तं मे कथय। वैवस्वतवंशे, इक्ष्वाकुकुले, एकदा सगरो नाम राजा बभूव, धर्मनिष्ठः परमः। स यज्ञदानपरायणः, सदा धर्माचरणचिन्तनरतः, द्वे पत्न्यौ तस्य सम्यग्भर्तृव्रते स्थिते। तस्य सन्ततिः नासीत्, तेन चिन्तितः सन्, वसिष्ठं स्वगृहं आहूय, सम्यक् पूजयित्वा, तस्मै सुतार्थं निवेदयामास। तस्य वचनं श्रुत्वा मुनिः, चिन्तयित्वा, तमुवाच—“राजन्, सदा भार्याभ्यां सहितः मुनिपूजायां यतस्व।” एवं उक्त्वा मुनिः स्वस्थानं गतः। कदाचित् स तपोधनः राजर्षेः गृहम् आगतः। तेन सम्यक् पूजितः तृप्तः सन्, “वरं वृणीष्व” इति तं प्राह। तेन पुत्रान् वरयामास। मुनिः तम् अवदत्—“एकस्यां कुलपारम्पर्यवर्धनः पुत्रः, अन्यस्यां षष्टिसहस्रं पुत्राणां स्यात्।” एवमुक्त्वा मुनौ गते, सहस्रशः पुत्राः जाताः; राजा बहून् यज्ञान्, महादक्षिणायुक्तान् अश्वमेधांश्च अकरोत्। एकस्मिन्नश्वमेधे, राजा विधिवत् दीक्षाम् अलभत; सः पुत्रान् सैन्यैः सहितान् अश्वस्य रक्षणाय नियुक्तवान्। कदाचित् इन्द्रेण अश्वो हृतः; पुत्रैः सर्वत्र शोध्यमानः, स तदा न लभ्यते स्म। ते षष्टिसहस्रपुत्राः, युद्धकौशलसम्पन्नाः, पश्यन्तः सगरसुतानाम् अन्तरे दानवान् दृष्टवन्तः।