महेश्वरस्य जटाजूटात् गङ्गाम् आदाय, महर्षिः गौतमः ब्रह्मणः पवित्रस्थले समुपेत्य तत्र पर्वते किम् अकरोत् इति प्रश्नः जातः। स गौतमः, निर्मलां गङ्गाम् एकाग्रचित्तः कृत्वा, तत्र देवैः, गन्धर्वैः, पर्वतवासिभिः च पूजितः अभवत्। स तु जटाजूटम् पर्वतशिखरे स्थापयित्वा, त्रिनेत्रं देवम् स्मरन्, सः द्विजश्रेष्ठः गङ्गाम् अञ्जलिं कृत्वा इदं उवाच— "कामदायिनि, त्रिनेत्रजटाजूटसम्भवे, क्षमस्व मातः! त्वं शान्ता, सुखेन गच्छ, हितं कुरु।" एवं गौतमेन उक्ता सा गङ्गा, दिव्यरूपिणी, दिव्यमाल्यगन्धानुलेपनविभूषिता, गौतमं प्रत्युवाच— "स्वर्गं वा गच्छेयम्, कुम्भे वा प्रविशेयम्, अथवा अधः लोके पतामि? त्वम् उत्पन्नः, सत्यवादी च असि।" तदा गौतमः उवाच—"त्रैलोक्यहितार्थम् शम्भुना अहम् प्रार्थितः, एवं च दत्ता त्वम्, देवि, अन्यथा मा भूयात्।" गौतमवाक्यं श्रुत्वा, देवी गङ्गा तस्य द्विजस्य वचनं स्वीकृत्य, त्रिधा विभज्य, स्वर्गं, पृथिवीं, पातालं च जगाम। स्वर्गे चतुर्धा, पृथिव्यां सप्तधा, पाताले चतुर्धा सा अभवत्; एवं पञ्चदशरूपा सा गङ्गा अभूत्। सर्वत्र सा सर्वभूतसाररूपिणी, सर्वपापनाशिनी, सर्वकामफलप्रदा, नित्यश्च—एवं वेदेषु स्तूयते। मानवाः केवलं पृथिव्यां तां रूपं पश्यन्ति, न तु या पातालगतां, न च मूढचेतसः या स्वर्गं गता। या देवी यावत् सागरं प्रवहति, तावत् दिव्या गण्यते; गौतेन मुक्त्वा, सा पूर्वसागरं प्रति जगाम। ततः गौतमः, मुनिश्रेष्ठः, तां जगन्मातरं दिव्यर्षिभिः पूजितां प्रदक्षिणं कृत्वा, आदौ त्रिनेत्रं देवेशं पूजयित्वा, 'उभयोः तटे स्नास्यामि' इति संकल्पम् अकरोत्। तस्मिन्नेव क्षणे, स्मरणमात्रेण, करुणासिन्धुः तत्र साक्षात् सन्निहितः अभवत्। सः गौतमः शर्वं पप्रच्छ—कथमत्र स्नानप्रकारः इति। स अञ्जलिं कृत्वा, भक्त्या नतमनाः, त्रिनेत्रं देवमिदम् उवाच— "देवदेव, महेश्वर, स्नानविधिं विस्तार्य कथय, सर्वलोकहिताय।" तदा त्र्यम्बकः उवाच—"महर्षे, शृणु, सम्पूर्णं गोदावरीतीर्थविधिं प्रवक्ष्यामि। प्रथमं नन्दीमुखं कृत्वा, शरीरं शुद्धयेयुः। ब्राह्मणान् तर्पयित्वा, तेषां अनुमतिं लब्ध्वा, ब्रह्मचर्येण, पतितसंगं परित्यज्य गच्छेत्। यस्य हस्तपादचेतः संयतः, ज्ञानतपःकीर्तिसंयुक्तः, सः तीर्थफलम् आप्नोति। दुष्टभावं त्यक्त्वा, स्वधर्मे स्थितः, यथाशक्ति अन्नदानं कुर्यात्, श्रान्तानां स्नेहपूर्वकं अभ्यङ्गं च। दरिद्राय पुण्यात्मने वस्त्रचादरदानं, हरिचरितं गङ्गावतरणं च शृणुयात्; एवं कृत्वा तीर्थफलम् आप्नोति।" एवं गौतमं परिवृत्य मुनिभिः त्र्यम्बकः प्रोवाच— "गौतम, प्रतिद्विव्यां तीर्थानि स्युः; अहम् सर्वत्र वर्ते, सर्वकामदः च। अमरकण्ठकपर्वते नर्मदा नद्युत्तमा, तत्रैव यमुनायाः संगमः, प्रभासे सरस्वती च। कृष्णा, भीमरथी, तुंगभद्रा च—यत्र त्रयः संगच्छन्ति, तत् तीर्थं पुरुषाणां मोक्षदं। यत्र पयोष्ण्या संगच्छति, तत्रापि मोक्षदं; किन्तु एषा गौतमी, सुत, यत्र अहम् आज्ञापयामि तत्र स्यात्। सर्वेषां सर्वदा, अत्र स्नानं मोक्षदं; काले काले केचित् तीर्थानि विशिष्टानि, देवागमनकाले अपि। सर्वेषां सर्वदा, गौतमी एव तीर्थं—न संशयः; सा त्रयः कोट्यः अर्धकोटि द्विशतयोजनानि व्याप्य अस्ति। अत्र, मुनिश्रेष्ठ, तीर्थानि स्युः; एषा महेश्वरी गङ्गा, गौतमी, वैष्णवी इति च कथ्यते। ब्राह्मी, गोदावरी, नन्दा, सुनन्दा, कामदुघा नदी—ब्रह्मतेजसा उत्पन्ना, सर्वपापनाशिनी। केवलस्मरणेन अपि पापकूटं नाशयति, सदा मम प्रिया; पञ्चमहाभूतेषु आपः श्रेष्ठत्वं प्राप्तवती। तासु तीर्थजलानि श्रेष्ठानि; तत्र भागीरथी श्रेष्ठा, गौतमी तस्याः समाना। गङ्गा जटाजूटेन आनीता; अन्यत् किमपि शुभदं नास्ति। स्वर्गे, पृथिव्यां, पाताले वा, तीर्थं सर्वार्थदं, मुनिवर।" एवं पुत्र, एतत् महात्मने गौतमाय साक्षात् हरिणा प्रीत्या उक्तं, अहं च त्वाम् उक्तवान्। एवं गौतमी गङ्गा सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठा; तस्याः स्वरूपं उक्तम्—किं अन्यस्य श्रोतुम् इच्छ्यते? एषा गङ्गा द्विधा उक्ता, यद्यपि एका एव, देवश्रेष्ठ; एकं भागं ब्राह्मणेन आनीतम्। अन्यः भागः क्षत्रियेण आनीतः, स च देवदेवस्य भवस्य जटासु स्थितः; तस्य वृत्तान्तं शृणु। वैवस्वतवंशे, इक्ष्वाकुकुले, कश्चित् राजा सगरः नाम, धर्मात्मा अभूत्। स यज्ञदानपरः, धर्माचरणचिन्तननिरतः, द्वे पत्न्यौ तस्य, पतिसंन्यस्तचित्ते।