यत्र कुत्रापि स्नानदाननियमादिभिः यः पुण्यलाभः प्राप्यते, स एव पुण्यः केवलं स्मरणमात्रेणापि अत्र सम्पद्यतामिति गौतमेन हरं प्रति प्रार्थितम्। यत्र यत्र सा नदी समुद्राय प्रयाति, तत्र तत्र त्वं सन्निहितो भव; एष एव वरः प्रदत्तः स्यात्। तस्याः प्रवाहतः दश योजनानां परिमिते प्रदेशे, तत्र स्थितेषु सर्वेषु, महानपि पापकर्ता, स्नानायागतः, स्नानमध्येमृतः वा, सः च तस्यः पितरः च, हे शिव, मोक्षं प्राप्नुयुः। स्वर्गे, पृथिव्याम्, पाताले च ये सर्वे तीर्थराजाः, तेषामपि समस्तानां मध्ये एषा एव नदी श्रेयसी; पर्याप्तं, हे शम्भो, तुभ्यं नमः। एवं गौतमवचनं श्रुत्वा शिवः प्रत्युवाच—"एवं भवतु। न कदापि, न भविष्यति च, अस्याः तीर्थात् श्रेष्ठतरं तीर्थम्।" पुनः पुनः सत्यं सत्यं सत्यं च वेदेन स्थापितं यत्, गौतमी सर्वतीर्थेषु पवित्रतमा; इति उक्त्वा स भगवान् अन्तर्धानं जगाम। तदा, लोकपूजितः स भगवान् गत्वा, तस्य आज्ञया, गौतमः तेजस्वी, तां पुण्यनदीं जटासु गृह्य, देवानां मध्ये ब्रह्मगिरिं प्रविवेश। ततः गौतम आगतः, नारदेन च स्वजटाः गृहीताः, तत्र पुष्पवृष्टिः अभवत्, देवेश्वराः च समागच्छन्। महात्मानः पुण्यश्लाघ्याः ऋषयः, ब्राह्मणाः, क्षत्रियाश्च, सन्तोषेण जयशब्दैः तं ब्राह्मणं पूजितवन्तः। महेश्वरस्य जटाभ्यः गङ्गां गृह्य, गौतमः ब्रह्मणः पुण्यस्थलं प्राप्य, ततः पर्वते किं कृतवान्? शुद्धां गङ्गां गृह्य, एकचित्तः सन्, गौतमः देवैः, गन्धर्वैः, पर्वतानिवासिभिः च पूजितः। स जटां पर्वतशिखरे स्थापयित्वा, त्रिनेत्रं स्मरन्, स द्विजश्रेष्ठः अञ्जलिं कृत्वा गङ्गां प्रति उवाच—"कामदायिनि, त्रिनेत्रजटाजाता, क्षमस्व मातः! शान्तासि, सुखेन गच्छ, हितं कुरु।" एवं गौतमेन उक्ता सा गङ्गा, दिव्यरूपधारिणी, दिव्यमाल्यगन्धानुलेपना, गौतमं प्रत्युवाच—"देवालयं गच्छामि, कुम्भं वा, पातालं वा? त्वं सत्यवक्ता जातः।" तदा गौतमः उवाच—"त्रैलोक्यहिताय शम्भुना त्वं याचिता, एवं दत्ता च; अन्यथा न भूयात्।" गौतमवचनं श्रुत्वा, गङ्गा द्विजोक्तिं स्वीकृत्य, त्रिधा विभज्य, स्वर्गं, पृथिवीं, पातालं च जगाम। स्वर्गे चतुर्धा, पृथिव्याम् सप्तधा, पाताले चतुर्धा, एवं पञ्चदशरूपा जाता। सर्वत्र सा सर्वभूतसाररूपा, सर्वपापकृत्, सर्वकामप्रदा, नित्यश्च, वेदेषु स्तूयते। मर्त्याः केवलं पृथिवीसंस्थितां तां रूपं पश्यन्ति, न तु या पातालगताः, न च स्वर्गगता मूढबुद्धिभिः दृश्यन्ते। यावत्सा देवी समुद्रं प्रति प्रवहति, तावत् सा दिव्या गण्यते; गौतमेन विमुक्ता, पूर्वसमुद्रं प्रति जगाम। ततः गौतमः, मुनिवरः, दिव्यर्षिभिः पूजितां जगन्मातरं प्रदक्षिणं चकार। प्रथमं त्रिनेत्रं देवेश्वरं पूज्य, "उभयतीरे स्नानं करिष्ये" इति संकल्पं चकार। तस्मिन्नेव क्षणे, स्मरणमात्रेण, दयासिन्धुः तत्र साक्षात् अभवत्। सः शर्वं पप्रच्छ—"कथं तत्र स्नानं साध्यते?" स अञ्जलिं कृत्वा, भक्त्या नम्रः, श्रद्धया च, त्रिनेत्रं प्रति उवाच—"देवदेव, महेश्वर, तीर्थेषु स्नानविधिं विस्तारतः ब्रूहि, सर्वलोकहिताय।" तदा महेश्वरः उवाच—"मुनिश्रेष्ठ, शृणु, सर्वं गोदावर्या विधिं वक्ष्यामि। प्रथमं नान्दीमुखं कृत्वा शरीरे शुद्धिं युञ्ज्यात्। ब्राह्मणान् भोजयित्वा तेषां अनुमतिं लब्ध्वा, ब्रह्मचर्येण, पतितसङ्गं वर्जयित्वा, गच्छेत्। यस्यान्तःकरणे हस्तपादयोः च संयमः, ज्ञानं, तपः, यशश्च, सः तीर्थस्य पूर्णफलम् आप्नोति। दुष्टचित्तं त्यक्त्वा, स्वधर्मे स्थितः, यथायोग्यं भोजनं दद्याद्, श्रान्तानां च अङ्गसंवहनं कुर्यात्। दरिद्रेषु साधुषु वस्त्रचादरं दद्याद्, हरिचरितं गङ्गोत्पत्तिं च शृणुयात्; एवं चरन् तीर्थस्य पूर्णफलम् आप्नोति।" एवं त्र्यम्बकः ऋषिसंघपरिवृताय गौतमाय प्रोवाच। "गौतम, प्रतिद्वयहस्ते तीर्थानि सम्पत्स्यन्ति; अहं सर्वत्र सन्निहितः, सर्वकामप्रदः। नर्मदा अमरकण्टके, यमुनायाः संगमः तत्र, प्रभासे सरस्वती च। कृष्णा, भीमरथी, तुङ्गभद्रा च—त्रयाणां संगमे तीर्थं पुरुषाणां मोक्षदं स्यात्। यत्र पयोष्ण्या संगमः, तत्रापि मोक्षदा स्थली; परन्तु एषा गौतमी, पुत्र, यत्र यत्र मम आज्ञा, तत्र तत्र स्यात्। सर्वेषां सर्वकालेषु स्नानात् मोक्षः स्यात्; किञ्चित्कालेषु किञ्चित्कान्ये तीर्थानि विशिष्टानि, देवागमनकाले किञ्चित्। सर्वेषां सर्वकालेषु गौतमी एव तीर्थं, न संशयः; त्रीणि कोट्यः, अर्धकोटिः, द्विशतयोजनपरिमितं विस्तारम्। मुनिश्रेष्ठ, अत्र तीर्थानि सम्पत्स्यन्ति, गौतम; एषा महेश्वरी गङ्गा, गौतमीति च, वैष्णवीति च प्रसिद्धा।