गौतमः महर्षिः कैलासशिखरं समुपेत्य किमकृत्वन्? तपः किल, उत वा परमं स्तोत्रं विरचयामास? कैलासगिरिं गतः सः, हे वत्स, वाङ्निग्रहं कृत्वा, कुशासनं विस्तीर्ण्य, कैलासे परमशिखरे समासीनः, प्राज्ञः प्रशान्तचित्तः च स्थितवान्। उपविश्य, आत्मानं शुद्धीकृत्य, ततः सः स्तोत्रमिदं गायामास; महेश्वरस्य स्तुतौ पुष्पवृष्टिः समभवत्। इष्टान् भोगान् प्रयच्छितुं य इच्छन्ति, तेषां कृते सोमः अष्टमहाभावान् धारयति, सदा गुणसम्पन्नः; एवं तं देवं महेश्वरं स्तुवन्ति। स्वस्वविभूतिभिः सुखानां सृष्ट्यर्थं, चराचरस्य धारनाय, श्रीवृद्धये च, प्रभुः पृथिवीरूपं धारयति, इति श्रूयते। सृष्ट्यर्थं, स्थित्यर्थं, संहाराय च, पृथिव्याः आधारस्थापनाय, शिवः शान्तरूपः जलरूपं जग्राह, लोकानां सुखस्यानृणाय, लोकस्थैर्यार्थं च। सूर्यचन्द्राग्निरूपं शरीरं धारयन्, कालक्रमं, अमृतप्रवाहं, भूतसत्तां, सृष्टिसंहारौ, प्रीतिं, सुखं, समृद्धिं च सञ्जातवान्। वृद्ध्यर्थं, गत्यर्थं, शक्त्यर्थं, अक्षराणां च, भूतक्रमस्य, विविधानां चानन्दानां सृष्ट्यर्थं, प्रभुः वायुरूपं धारयामास; नूनं, हे प्रभो, त्वं स्वयमेव ज्ञातुमर्हसि। विभेदाभावात् न क्रियाः, न धर्मः, न किमपि स्वम्, न चान्यत्, न दिशः, नाकाशं, न स्वर्गपृथिव्यौ, न भोगमोक्षौ; अतः एषा आकाशरूपा तव, हे प्रभो। धर्मस्थापनाय, त्वं ऋक्सामयजुर्वेदाङ्गानि निश्चितवान्, लोके च गीतानि, स्मृतयः, पुराणानि—सर्वाणि शब्दरूपं धारयन्ति। त्वमेव यजमानः, यज्ञः, सर्वसाधनानि; ऋत्विजः स्थानं, फलस्थानं, कालाः च—त्वमेव, हे शम्भो, परमार्थः; तव शरीरं यज्ञाङ्गैः समन्वितमिति कथ्यते। त्वमेव कर्ता, दाता, प्रत्ययदाता, दानम्, सर्वज्ञः साक्षी, परमात्मा, सर्वात्मनि स्थितः, परमसत्त्वम्—त्वं सर्वं; किमर्थं शब्दक्रीडया? न वेदशास्त्रैः, नाचार्यैः, न बुद्ध्या, नान्यैः साधनैः त्वं प्रतिष्ठितः; अजः, अनन्तः, 'शिव' इत्युक्तः; सत्यं, हे प्रभो, नमामि त्वाम्। एकदा शिवः स्वस्यैकत्वं स्वरूपं दृष्टवान्—एषा मम, एषा न मम इति सम्पत्तिः—तदा सः अगम्यः, अचिन्त्यशक्तिः, अनेकविश्वमूर्तिः अभवत्। सर्वसत्तासंवृद्ध्यर्थं सा स्वकारणकारणरूपा सदा स्थितवती; अनादिः, शिवा, सर्वलक्षणयुक्ता वा तदतीता, सा विश्वकर्तुः शक्तिः। सृष्टिः, स्थितिः, अन्नवृद्धिः, भूतसंहारः—एते सर्वे नित्यप्रवाहाः तस्यामेव वर्तन्ते; सा हरप्रियायाः किमपि असाध्यम् नास्ति। यस्याः कृते जनाः अन्नं, वित्तं, प्राणान् ददति, तपः कुर्वन्ति, धर्मानुष्ठानानि च—सा एव जननी, जगदुत्पत्तिः, सोमप्रियाः, महाकीर्तिः। या इन्द्रेण अपि द्रष्टुमिच्छिता, यस्याः नाम्ना शुभता लभ्यते, या विश्वं व्याप्य पावयति—सा सदा सोमरूपिणी, सोमसमा। यया प्रसादेन ब्रह्मणः सर्वेषां च भूतानां, चराचराणां, बुद्धिः, इन्द्रियाणि, चित्तं, सुखं च फलं प्राप्नुवन्ति—सा वागीश्वरी, जगद्गुरोः सुन्दरी पत्नी। यदि चतुर्मुखब्रह्मणः अपि मनः अशुद्धं, अन्येषां किं कथ्यते? अतः माता गङ्गा, विविधानि उपायानि कृत्वा, जगत्सर्वं पावयितुमवततार। शास्त्राणि, हरस्य ऐश्वर्यं, जगच्च सर्वप्रमाणैः विचिन्त्य, सा पुण्यकर्माणि कृत्वा, भोगान् अन्वभवत्—एषा सदाशिवस्य महिमा। सर्वेषां कर्मणां, कर्तॄणां, साधनानां, उपायानां च, वैदिकानां लौकिकानां च, यत् परमं, श्रेष्ठं, प्रियतमं च, तदेव अनादिकर्तुः सिद्धिः इति कथ्यते। परं श्रेष्ठं ब्रह्म, परमं तत्त्वं, पूज्यसारं, यस्य प्राप्त्या योगिनः मोक्षं लभन्ते न च पुनरावर्तन्ते—स उमापतिः, मोक्षदः। यथा शम्भुः अनन्तमायया, लोकहिताय रूपाणि धारयति, तथा त्वं अपि, हे मातः, तस्य संयोगानुसारं पतिव्रतारूपां धारयसि। एवं स्तुवतः, तस्य पुरतः, वृषध्वजः भगवाञ्छिवः, उमया सह, गणेशादिभिः परिवृतः, साक्षात् प्रादुरभवत्। शम्भुः स्वयमेव, समीपं आगत्य, कृपया तमुवाच। "किं ते दातव्यम्, गौतम? तव भक्त्या, स्तुत्या, शुभव्रतेन तुष्टोऽस्मि। यदिच्छसि, देवैरपि दुष्प्रापं, तत् वरं वृणीष्व।" जगन्नाथस्य वचनं श्रुत्वा, गौतमः वाग्मिता युक्तः, हर्षबाष्पपूरिततनुः, दीर्घं चिन्तयामास। "हा भाग्यं! हा धर्मः! हा ब्राह्मणपूजा! हा च अद्भुतं जगत्प्रवृत्तिः! हा कर्तः, नमस्ते!" "या तव जटासु स्थिताऽस्ति, देवैः पूजिता, तां शुभां गङ्गां ददास्व; यदि प्रसन्नोऽसि, देवाधिदेव, त्रिवेदालय, नमस्ते!" "त्रैलोक्यहितायेदं त्वया याचितम्; अद्य तव स्वार्थाय, निर्भयः, वरं वृणीष्व।" "ये भक्ताः त्वां देवीम् एतेन स्तोत्रेण स्तुवन्ति, ते सर्वान् कामान् प्राप्स्यन्ति—एषोऽपि वरः मया दत्तः।" एवं उक्तः, देवाधिदेवः, तुष्टः, उवाच—"अन्यानपि वरान् मत्तः निर्भयः वृणीष्व।" एवं उक्तः, गौतमः हर्षपूर्णः, शङ्करं प्रति उवाच—"हे जगन्नाथ, या देवी तव जटासु स्थिताऽस्ति, लोकपावनी, तव प्रिया, तां ब्रह्मशैले विमोचय।" "या सर्वतीर्थसाररूपा, यावत् सा सागरतः प्रवहति, तावत् मनसा, वाचा, कायेन वा ब्रह्महत्यादिपापानि," "स्नानमात्रेण, हे शङ्कर, विशेषतः चन्द्रसूर्यग्रहणेषु, अयनसङ्क्रमणेषु, सम्यक् विनश्यन्तु।" "ये पुण्यानि तीर्थेषु सङ्क्रान्तौ, अन्येषु वा पुण्यस्थलेषु लभ्यन्ते, तानि एव पुण्यानि स्मरणमात्रेण तस्याः, हे हर, सम्प्राप्यन्ताम्।" "कृतयुगे तपः, त्रेतायां यज्ञः, द्वापरे यज्ञदानं, कलौ तु दानमेव श्रेष्ठम्।" "सर्वयुगानां धर्माः, देशानां च धर्माः, स्थापिताः; यत्र यत्र, यथा यथा, युगदेशानुसारं धर्मः आचर्यः।" एवं गौतमस्य कैलासशिखरे तपः, स्तोत्ररचना, शिवस्तुतिः, गङ्गायाः अवतरणकामना, भगवत्प्रसादः, तथा गङ्गावतरणवरप्रदानं, पुण्यप्राप्तिरूपफलश्रुतिः च, एकस्मिन्नेव दिव्ये आख्याने सम्यक् प्रवृत्तम्।