तपसोऽग्निसंपदया, देवानां ब्रह्मणश्च प्रसादेन, तथा स्वस्य कृपया, मम मनोरथः सफलो भवेत्—इति गौतममुनिः प्रार्थयामास। तं श्रेष्ठं मुनिं ब्राह्मणाः "एवं भवतु" इत्युक्त्वा, स्वस्थानानि ययुः, यत्रान्नपानेन समृद्धिं प्राप्नुवन्। यदा ते ब्राह्मणाः निर्गताः, तदा गणाधिपतिः स्वभ्रात्रा विजयेन च सह, तुष्टः, स्वकार्यं सम्पाद्य, निवृत्तः। ततः ब्राह्मणसमाजे निर्गते च, गौतमोऽपि तपसा पावितः, पापमुक्तः, तस्माद्धर्मिष्ठः मुनिः, स्वस्थानं प्रतस्थे। स मुनिः तदा स्वकार्ये मनसा चिन्तयन्, "किमेतन्मम स्थितिः?" इत्यन्विचारयत्। ज्ञानबलात् स तत्त्वमवगच्छत्, द्विजश्रेष्ठ। देवकारणाय, स्वपापक्षयाय, लोकहिताय, शम्भोः प्रीत्यै, उमायाः च प्रीत्यै, गङ्गायाः चागमाय—सर्वं तदस्य शुभमिति निश्चित्य, "मयि नापि पापमस्ति" इति मनसा व्यचिन्तयत्। एवं स मुनिवरः, मनसा ध्यानं कृत्वा, लोकनाथं त्रिनेत्रं वृषध्वजम् पूजयामास, तेन परमसन्तुष्टः अभवत्। तदा स सङ्कल्पं चकार—"श्रेष्ठीं नदीं गङ्गां आनयिष्यामि; गिरिजा, सा मम सहधर्मचारिणी, जगज्जनी, या महेश्वरजटासु वसति, सा मयि प्रसन्ना भवतु।" एवं निश्चित्य, गौतमो मुनिवरः, स्वप्रियया ब्रह्मगणैश्च सह, कैलासं पर्वतं, धनुष्मतः प्रभोः निवासं, देवैः पूजितं, जगाम। कैलासशिखरं प्राप्त्वा, स गौतमः मुनिवरः किमकरोत्? तपः कृतवान्, उतोत्तमं स्तोत्रं रचयामास? स पर्वतं गत्वा, वाक्संयमं कृत्वा, कुशासनं वितन्य, कैलासे परमशिखरे उपविवेश, धीरः, समाधिना युक्तः। उपविश्य, आत्मानं शुद्धीकृत्य, ततः स देवेशं स्तोतुं प्रवृत्तः। तस्मिन् समये, महेश्वरस्य स्तुतिः क्रियमाणा, पुष्पवृष्टिः अभवत्। सर्वान् इच्छितान् भोगान् दातुं, सोमः अष्टमूर्तित्वेन सदा गुणयुक्तः भवति—एवं तं देवं स्तुवन्ति। स्वविभूतिभिः भोगसृष्टये, चराचरस्य धारणाय, समृद्धये च वृद्धये, भगवान् पृथिवीमूर्तिं धारयति—इति श्रूयते। सृष्टिस्थितिसंहारार्थं, पृथिव्याः आधारस्थापनाय, शिवः शान्तस्वरूपः, जलरूपं धारयामास, लोकानां सुखाय धर्माय, स्थित्यै च। कालक्रमं, अमृतप्रवाहं, प्राणिनां स्थितिं, सृष्टिसंहारं, हर्षं, सुखं, समृद्धिं च, स भगवान् सूर्यचन्द्राग्निरूपेण साकारयत्। वृद्ध्यर्थं, गत्यर्थं, शक्त्यर्थं, अक्षराणाम् अविनाशिनां सृष्ट्यर्थं, प्राण्यनुक्रमस्य, नानाभोगानां च हेतोः, वायुमूर्तिं धारयत्। नूनं, भगवन्, त्वमेव आत्मनं वेत्सि। निरुपाधिकत्वे, न क्रिया, न धर्मः, न स्वकीयम्, न अन्यत्, न दिशः, न आकाशः, न स्वर्गपृथिव्यौ, न भोगमोक्षौ; तस्मात् आकाशस्वरूपमपि तव, भगवन्। धर्मस्थापनाय, त्वं ऋक्सामयजुर्वेदवितानानि निश्चितवान्; गीतानि, स्मृतयः, पुराणानि, सर्वं शब्दरूपेण जगति स्थितम्। त्वं यजमानः, यज्ञः, सर्वोपकरणानि; ऋत्विजां स्थानं, फलं, कालः च—त्वमेव शम्भोः परमार्थः; यज्ञाङ्गरूपं तव शरीरमिति कथ्यते। त्वमेव कर्ता, दाता, प्रत्ययदाता, दानं, सर्वज्ञः साक्षी, परमपुरुषः, प्रत्येकात्मनि स्थितः, परमार्थः—त्वमेव सर्वम्; शब्दविलासस्य किम् आवश्यकम्? न वेदशास्त्रैः, नाचार्यैः, न बुद्ध्या, नान्यैः उपायैः त्वं प्रतिष्ठाप्यसे; त्वमजातः, अनन्तः, 'शिव'शब्दवाच्यः; सत्यं, भगवन्, नमामि त्वाम्। एकदा शिवः स्वस्वरूपैक्यं पश्यन्—'मम' 'न मम' इति सम्पत्तिं—तदा स सर्वथा अगम्य, अचिन्त्यशक्तिः, बहुविश्वरूपः अभवत्। सत्ता-समृद्ध्यर्थं, सर्वेभ्यः सत्त्वेभ्यः, सा स्वकारणस्य कारणरूपेण स्थितवती; नित्याः, शुभाः, सर्वलक्षणयुक्ता वा तदतीता वा, सा विश्वकर्तुः शक्तिः। सृष्टिः, स्थितिः, अन्नवृद्धिः, प्राणिनां लयः—एते सर्वे नित्यधर्माः तस्यामेव निवसन्ति; तस्यै किञ्चिदप्यसंभव्यम् नास्ति, सा हरप्रिया। यस्यै जनाः अन्नं, वित्तं, प्राणान् यजन्ति, तपांसि धर्मान् चाचरन्ति—सा एव जगज्जनी माता, सोमस्य प्रिया, महाकीर्तिः। या इन्द्रोऽपि द्रष्टुमिच्छति, यस्याः नाम्ना सौभाग्यं लभ्यते, या विश्वं व्याप्य, पावयति—सा सदा सोमरूपिणी, सोमसमाना। यस्याः प्रसादेन, ब्रह्मणः सर्वस्य च प्राणिजातस्य, इन्द्रियबुद्धिसुखानि सिध्यन्ति—सा वागीश्वरी, जगद्गुरुपत्नी, सुन्दरी। यदि चतुराननस्य ब्रह्मणो मनोऽपि अशुद्धं, अन्येषां किमु वक्तव्यम्? अतः माता गङ्गा, नानाविधैः उपायैः, जगत्सर्वं शुद्धयितुं, अवतीर्णा। शास्त्राण्यवलोक्य, हरस्य ऐश्वर्यं, विश्वं च प्रमाणैः सहितम्, सा धर्मान् अचरत्, भोगांश्चानुभूय, इयं सदाशिवस्य महिमा। सर्वेषां क्रियाणां, कर्तॄणां, साधनानां, उपायानां च, वेदैः लौकिकैर्वा विहितानां, यत् परमं, श्रेष्ठं, प्रियम्—तदनादिकर्तुः सिद्धिमित्युच्यते। परमं श्रेष्ठं ब्रह्म, श्रेयस्करं तत्त्वं, पूज्यसारं, येन प्राप्तेन योगिनः मुक्तिम् आप्नुवन्ति, न पुनरावर्तन्ते—स उमापतिः, मोक्षदः। यथा शम्भुः, अनन्तमायया, लोकहिताय रूपाणि धारयति, तथा त्वमपि, मातः, तस्य संयोगानुसारं पतिव्रतारूपं धारयसि। एवं स मुनिः स्तुवन्, तस्य पुरतः स वृषध्वजः श्रीमान्, उमया सह, गणेन्द्रगणैः परिवृतः, समुपस्थितः। शम्भुः स्वयमेव तत्र आगत्य, तं कृपया सम्बोधितवान्—"किं ते दातव्यम्, गौतम? तव भक्त्या, स्तुत्या, शुभव्रतैः अहं तुष्टः। यदिच्छसि, देवानामपि दुर्लभं, तत् वरय।" भगवतः वचनं श्रुत्वा, गौतमः वाक्पटुः, हर्षाश्रुपूर्णतनुः, मनसा विचिन्तयामास। "धिग्भाग्यम्! धिग्धर्मम्! धिग्ब्राह्मणपूजनम्! धिग्लोकवृत्तान्तम्! भगवन्, त्वाम् नमामि।" "या तव जटासु निलया, देवैः पूजिता, शुभा गङ्गा, सा मे प्रयच्छ; यदि त्वं तुष्टः, देवेश, त्रयीमयालय, नमोऽस्तु ते!