गणेशस्य आदेशं शिरसि स्थापयित्वा जयापि तत्र यत्र गौतमो ब्राह्मणः स्थितः, गवां रूपं धारयित्वा तत्र गता। सा तत्र तण्डुलं खादन्ती ययौ। गौतमो यः तां विकृतां गवां दृष्टवान्, तं दृष्ट्वा तस्मिन् मुनिः तृणेन तां निगृह्यत्। तेन निगृह्यतायां गवां, सा गर्जनं कृत्वा भूमौ पतिता। तस्यां पतितायां, तत्र महद् गर्जितं उत्पन्नम्। तं शब्दं श्रुत्वा, गौतमस्य कर्म च दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः दुःखिताः, विघ्नराजेन नेतृत्वेन, भाषितवन्तः— “वयं सर्वे इतः प्रयामः, तव आश्रमस्थाने न स्थीयते। सर्वे पुत्रवत् पालिताः, त्वं प्रश्नितः, विप्रश्रेष्ठ।” ब्राह्मणानां गच्छतां वचांसि श्रुत्वा, गौतमः ताडित इव ताडितः, तेषां पुरतः पतितः। ततः सर्वे ब्राह्मणाः तं ऊचुः— “भूमौ पतितां, रुद्राणां मातरं, जगतां प्रियां शुद्धिकारिणीं देवतां, दर्शनं कुर्मः। विप्रश्रेष्ठ, यथा गवां तीरथदेवतारूपिणी, भाग्यवशात् अत्र पतिता, ततो यथायोग्यं कार्यं कर्तव्यम्। यथा दृष्टव्रतस्य समाप्तिः, तथा तव आश्रमे वासस्य समाप्तिः, ब्राह्मण, अन्यं धनं नास्ति, तपोधनं एव अस्ति।” ततः गौतमः ब्राह्मणानां पुरतः विनतं स्थित्वा उवाच— “यूयं एव मम शरणं, शुद्धिं कर्तव्या।” ततः भगवान् विघ्नेशः ब्राह्मणैः परिवृतः उवाच— “सा न तत्र म्रियते, न तत्र जीवति; अस्मिन महती संशये किं वदामः— प्रायश्चित्तस्य वा, मार्गस्य वा?” “कथा पुनः गवां पुनरुत्थानं, किं प्रायश्चित्तं अस्मिन विषयः? वक्तव्यम्; अहं सर्वं कार्यं करिष्यामि, संशयः नास्ति।” सर्वैः अनुमत्याः, बुद्धिमान् वदिष्यति; यद् यः वदति, गौतम, तत् अस्माकं प्रमाणं भविष्यति। ततः ब्राह्मणैः तथा गौतमेन च प्रेरितः, विघ्ननायकः ब्रह्मरूपधारी सर्वेभ्यः इदं वचनं उवाच— “सर्वैः अनुमत्याः, यथार्थं सत्यम् वदामि; मुनयः च गौतमः च मम वचनं अनुमोदन्तु। श्रुतम् अस्माभिः— महाशिवस्य जटासु ब्रह्मकलशोदकं, अव्यक्तजन्मनः स्रोतः, तत्र स्थितम्। तद् शीघ्रं तपसा संयमेन च आनय; तेन भूमौ शरणं प्राप्तां गवां स्नापय, प्रभो। ततः सर्वे यथापूर्वं तव आश्रमे वसिष्यामः।” ब्रह्मणां सभायां ब्रह्मणां नाथेन तथा उक्ते, तत्र पुष्पवृष्टिः अभवत्, जयध्वनयः वर्धिताः। गौतमः तु अञ्जलिं बद्ध्वा, नम्रः, इदं वचनं उवाच— “तपःशुद्ध्याः, देवब्रह्मणां कृपया, तव कृपया, मम अभिप्रायः सिद्ध्यतु।” “एवं भवतु” इति ब्राह्मणाः गौतमं अग्रे विदाय, स्वस्थानं गताः, अन्नपानसमृद्धाः। ब्राह्मणेषु गतेषु, गणनाथः भ्राता जयया सह, कृतकार्यः, तुष्टः, निवृत्तः। ब्राह्मणसभायां तथा गणनाथे गतः, गौतमः अपि तपसा पापशुद्धः, निवृत्तः। स्वस्य अभिप्रायं चिन्तयन्, मुनिः पुनः पुनः विवेचयति— “किम् एषा मम स्थितिः?” ज्ञानात् तत्त्वं अवगतः, द्विज। तद् देवार्थं, स्वपापविनाशाय, लोकहिताय, शम्भुप्रीत्यर्थं निश्चित्य, उमा-प्रीत्यर्थं, गङ्गायाः आनयनं, सर्वं शुभं मन्यते, पापं तु नास्ति। एवं मनसा ध्यानं कृत्वा, द्विजश्रेष्ठः सुखितः अभवत्, जगतां नाथं, त्र्यंबकं, वृषध्वजं, पूजयित्वा। “श्रेयो नदीं आनयिष्यामि; गिरिजा, मम सहधर्मिणी, जगज्जननी, महेश्वरस्य जटासु निवसन्ती, मया तुष्टा भवतु।” एवं निश्चित्य, गौतमः तपस्वी, कैलासं, देवैः पूजितं धनुष्मन्तं, प्रिया सह, ब्रह्मगणैः सह, गच्छति। कैलासशिखरं प्राप्त्वा, गौतमः तपः कृतवान् वा, उत्तमं स्तोत्रं कृतवान् वा— किम् अकरोत्? गिरिं गत्वा, गौतमः मौनं कृत्वा, कुशान् विस्तार्य, कैलासे शान्तः, बुद्धिमान्, उपविष्टः। उपविश्य, शुद्धः, ततः स्तोत्रं गायति; महेश्वरस्य स्तुते, पुष्पवृष्टिः अभवत्। इच्छितं भोगं दातुं, सोमः अष्टमहाकृत्यरूपः, सद्गुणसम्पन्नः; तेन देवः महेश्वरः स्तूयते। स्वविभूतिभिः सुखान् सृजितुं, सर्वं चराचरं पालयितुं, समृद्ध्यर्थं, पृथिवीरूपं धत्ते प्रभुः। सृष्ट्यर्थं, स्थित्यर्थं, संहारार्थं, पृथिव्याः आधारं स्थापयितुं, शिवः शांतस्वरूपः, लोकानां सुखधर्मार्थं, स्थैर्याय, आपः रूपं धत्ते। कालक्रमं, अमृतप्रवाहं, जीवितं, सृष्टिसंहारं, सुखं, समृद्धिं, सूर्यचन्द्राग्निरूपं कृत्वा, जीवेषु सुखं दत्ते। वृद्ध्यर्थं, गतिकर्तृत्वाय, शक्त्यर्थं, अक्षराणां अमृत्यर्थं, जीवितक्रमं, विविधं सुखं, वायुरूपं धत्ते प्रभुः; प्रभो, त्वं आत्मानं जानासि। भेदाभावात्, न क्रिया, न धर्मः, न स्वं, न अन्यत्, न दिशः, न आकाशः, न स्वर्गभूमी, न भोगमोक्षः; तस्मात्, आकाशरूपं तव, प्रभो। धर्मस्थापनाय, ऋक्-साम-यजुः शाखाः, गानानि, स्मृतिपुराणानि, वचनरूपेण जगति स्थापितानि।