देवि, देवानां निवासस्थले द्विजो गौतमः सर्वैः स्तूयते—"यद् देवसमूहैः साध्यं न अभवत्, तत् गौतमेन कृतम्।" अहं श्रुतवान् अस्मि, ब्राह्मणस्य तपसः प्रभावं, यस्य योगेन स ऋषिः, तव माते, जटासु स्थितां गङ्गां अपि चलयितुं शक्तः अभवत्। तपसा वा अन्येन उपायेन, त्रिनेत्रं पूज्य, स एव गङ्गां, पितुः प्रियां, जटासु स्थितां, विसृजितुं समर्थः अभवत्। अत्र उपायः विचिन्तनीयः—ब्राह्मणः तां गङ्गां याचेत्, तस्य प्रभावेन महती नदी शिरसः अवतरति। एतद् मातरं उक्त्वा, भ्रात्रा जयया च सह विघ्नेश्वरः गौतमस्य ब्रह्मसूत्रधारिणः क्षीणस्य आश्रमं जगाम। तत्र किञ्चित् दिनानि गौतमस्य आश्रममण्डले स्थित्वा, विघ्नेश्वरः सर्वान् ब्राह्मणान् संबोधितवान्। "स्वानि गृहानि शुद्धाश्रमाणि गच्छामः; गौतमस्य अन्नेन पोषिताः स्मः। गौतमं ऋषिं पृच्छामः।" इति विचारयन्तः, श्रेष्ठाः ऋषयः गौतमं पप्रच्छुः; स तान् प्रेमपूर्णया बुद्ध्या एकैकं निगृहीतवान्। सः समाहितकरः, विनयेन, ब्राह्मणपादयोः उपविष्टः, सेवां अकरोत्। "यथा पुत्रं, तथा सेवायाः इच्छा मयि नित्यं वर्तते; अन्येषु आश्रमेषु गमनं उचितं नास्ति, भूमिदेवाः।" इति उक्तवान्। "एष आश्रमः सर्वेषां पवित्रः, मम निश्चयः; अन्यस्य आवश्यकता नास्ति।" एवं गौतमस्य वचनं श्रुत्वा, विघ्नेश्वरः, विघ्नस्य स्मरणं कृत्वा, ब्राह्मणान् उवाच। "अन्नं क्रीतवन्तः स्मः; किं नो निगृह्णासि, गौतम? सौम्येन, स्वगृहानि गन्तुं न शक्नुमः।" "एष उत्तमः द्विजः दण्डार्हः नास्ति, सः उपकारी; अतः विवेकपूर्वकं, सर्वे अनुमोदन्तु।" ततः सर्वे ब्राह्मणश्रेष्ठाः "एवमस्तु," इति उक्तवन्तः, तस्य हिताय, लोकानां कल्याणाय च। "यद् सर्वेषां ब्राह्मणानां श्रेयः, तत् कुरु," इति उक्तं श्रुत्वा, विघ्नेश्वरः तद् विचारयामास। "यत् किमपि क्रियताम्, तद् गौतमस्य गुणस्वभावानुसारं भवतु।" सर्वेषां ब्राह्मणानां अनुमतिं पुनः पुनः प्रार्थ्य, स उत्तमधीः स्वयं ब्राह्मणत्वं गृहीत्वा, ब्राह्मणान् प्रणम्य, मातुः उपदेशानुसारं, विघ्नेश्वरः जयां उवाच। "एवं कुरु, शुभे, यथा अन्यः कश्चित् न जानाति; गोमूर्तिं धारय, गौतमस्य स्थले गच्छ।" "तत्र तण्डुलं खाद, तं विनाशय, परिवर्तनं कुरु; ताडिते, गर्जिते, दृष्टे, पतित्वा दीननादं कुरु—मृतिः न भवतु, जीवितं न भवतु।" जयापि विघ्नेश्वरस्य आज्ञां गृहीत्वा, गौतमस्य आश्रमे गोमूर्तिं धारयित्वा, तण्डुलं खादित्वा, गौतमः तां विकृतां गोमूर्तिं दृष्ट्वा, कुशेन निगृहीतवान्। तया निगृहीता गोः गर्जितं कृत्वा पतिता; पतितायां, महती क्रन्दनध्वनिः उत्पन्नः। तस्य गर्जितं श्रुत्वा, गौतमस्य कृत्यं दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः, विघ्नेश्वरस्य नेतृत्वे, दुःखिताः, उवाचुः—"अस्माकं गमनं, अत्र न स्थीयते; सर्वे पुत्रवत् पोषिताः; त्वं पृष्टः, ऋषे।" ब्राह्मणानां वचनं श्रुत्वा, गौतमः वज्राहतवत् पतितः। सर्वे ब्राह्मणाः तं ऊचुः—"एतां पतितां भूमौ, रुद्राणां मातरं, विश्वशुद्धिं देवीं पश्यामः।" "ऋषे, एषा गोः, तीर्थदेवतारूपा, भाग्यवशात् अत्र पतिता; यथानुष्ठानं कर्तव्यम्।" "यथा दृष्टव्रतस्य समाप्तिः, तथा अस्माकं आश्रमवासः; तपः सम्पत्तिः एव, अन्यः न अस्ति।" गौतमः विनयेन ब्राह्मणानां पुरतः स्थित्वा उवाच—"यूयं एव मम शरणं; शुद्धिं कर्तव्या।" ततः विघ्नेश्वरः, ब्राह्मणसमूहैः परिवृतः, उवाच—"एषा न तत्र म्रियते, न तत्र जीवति; महत् अस्मिन अनिश्चिते, प्रायश्चित्तं वा, मार्गं वा, किं वदामः?" "कथा गोः पुनः उत्थानं, प्रायश्चित्तं च किम्? वदत, अहं सर्वं करिष्यामि।" "सर्वेषां अनुमतिं प्राप्य, धीरः तद् वक्ष्यति; यद् सः वदेत्, गौतम, तद् अस्माकं प्रमाणं।" ब्राह्मणैः, गौतमेन च प्रेरितः, ब्रह्मरूपी विघ्नेश्वरः सर्वान् उवाच—"सर्वेषां अनुमतिं प्राप्य, यथार्थं वक्ष्यामि; ऋषयः, गौतमश्च, मम वचनं अनुमोदन्तु।" "श्रुतम्—महान् शिवस्य जटासु, ब्रह्मकलशोद्भूतं, अजजन्यस्य कारणं जलं स्थितम्।" "तत् शीघ्रं तपसा संयमेन च आनय; तेन भूमौ शरणागतां गोमूर्तिं स्नापय, प्रभो। ततः सर्वे यथापूर्वं तव आश्रमे स्थास्यामः।" एवं ब्राह्मणमण्डले ब्रह्मणां प्रभुना उक्ते, तत्र पुष्पवृष्टिः अभवत्, जयध्वनिः अपि वर्धितः। ततः गौतमः, अञ्जलिं कृत्वा, विनयेन नमित्वा, इदं वचनं उवाच।