यदा यदा महर्षिः गौतमः ददाति हविर्दत्तिं च करोति, तदा तदा देवानां स्वर्गगमनं सम्पद्यते; अन्यथा न कदापि। स्वर्गलोके वा मर्त्यलोके वा, स एव गौतमः ऋषिः होता, दाता, भोक्ता इति प्रसिद्धः; सर्वे तं तथा जानन्ति। तस्य महात्मनः यशः श्रुत्वा, ये ये मुनयः विविधाश्रमवासिनः, ते सर्वे गौतमाश्रमं प्रस्थानाय समागच्छन्, ये तपसा समृद्धाः सन्ति। सर्वानागतान् मुनीन् गौतमः भक्त्या शिष्यवत् पुत्रवत् पितृवत् च स्नेहेन सम्यक् अपालयत्। यथायोग्यं यथाकामं च तान् ऋषीन् सः सम्यगुपचचार, योग्यतया, विधिना च। तस्य आदेशेन ओषधयः, या जगतो जननीः, ताः पुनः ब्रह्मणा, विष्णुना, महेश्वरच च सह पूजिताः। ताः ओषधयः तस्मिन्नेव काले जायन्ते, तस्मिन्नेव काले सञ्चीयन्ते, तस्मिन्नेव काले वर्धन्ते, सर्वं गौतमस्य तपोबलात्। यद् यद् मनसा कामयते, तत् तत् सर्वं समृद्ध्या सिध्यति; प्रतिदिनं सः गौतमः आगतान् मुनीन् विनयेन प्राह। "किं करवाणि वः? पुत्रवत्, शिष्यवत्, दासवत् वा?" इति, बहून् वर्षाणि तान् पितृवत् पोषयामास। तत्र मुनिषु वसत्सु, गौतमस्य यशः त्रिषु लोकेषु प्रसरत्; तदा विनायकः मातरं भ्रातरं जयां च उक्तवान्। "अम्बे, स्वर्गे द्विजोत्तमः गौतमः स्तूयते—'यत् देवगणैः अकर्तव्यम्, तत् गौतमेन कृतम्' इति। एवं श्रुतं मया, देवी, ब्राह्मणस्य तपोबलस्य महत्त्वम्; स एव मुनिः एषा गङ्गा, या जटासु वसति, चालयितुं शक्तः। तपसा वा अन्येनोपायेन वा, त्रिनेत्रं पूज्य, स एव तां पितुः प्रियाम् जटाजूटात् विमोचयितुं क्षमः। अत्र उपायः कर्तव्यः—ब्राह्मणः ताम् याचेत; तस्य प्रभावात् सा महानदी शिरसः पतिष्यति।" एवं मातरं समादिश्य, भ्रात्रा जयया च सह विघ्नराजः तत्र यत्र गौतमः ब्रह्मसूत्रधारी स्थितः, जगाम। तत्र गौतमाश्रमे किञ्चित्कालं स्थित्वा, विघ्नेश्वरः समागतान् सर्वान् ब्राह्मणान् सम्बोधितवान्। "गच्छामः स्वगृहाणि, शुद्धाश्रमांश्च; गौतमस्यान्नेन पोषिताः स्मः। मुनिं पृच्छामः।" इति। एवं चिन्तयित्वा, श्रेष्ठा मुनयः तं पप्रच्छुः; स च तान् पृथग् पृथग् स्नेहपूर्वकं धैर्येण निरोद्धुम् प्रयासं चकार। सः विनयेन कृताञ्जलिः प्राह—"अत्रैव उपविश्य, भगवत्पादयोः सेवां करोमि। पुत्रवत् सेवाकाङ्क्षा मम सदा वर्तते; अन्येषां आश्रमाणां गमनं मम न युक्तम्, भूमिदेवर्षयः। एष एवाश्रमः सर्वेषां पुण्यः, अन्यस्य न आवश्यकता, न च अन्यत्र गमनम्।" ऋषिवचः श्रुत्वा, विघ्नेश्वरः विघ्नं स्मृत्वा, कृताञ्जलिः ब्राह्मणान् प्रत्युवाच—"वयं क्रीताः अन्नेन; किं मां निरोद्धसि, गौतम? सौम्येन प्रकारेण स्वगृहं न गन्तुं शक्नुमः। एष द्विजोत्तमः दण्डस्य न योग्यः, सः सहायकः; तस्मात् विवेकेन निश्चितम्—सर्वे अनुमोदन्तु।" सर्वे ब्राह्मणाः प्रत्युवाचुः—"एवं क्रियताम्," अस्य हिताय, लोकानां च कल्याणकाम्यया। "यत् सर्वेषां ब्राह्मणानां श्रेयः स्यात्, तत् कुरु," इति श्रुत्वा, गणाधिपः तद्वचनं विचिन्त्य, "यत् यत् क्रियते, तत् गौतमस्य गुणानुरूपं विशेषतः भवेत्," इति निश्चित्य, पुनः पुनः ब्राह्मणानामनुज्ञां प्रार्थ्य, सः स्वयमेव ब्राह्मणत्वं प्रपद्य, ब्राह्मणान् प्रणम्य, मातुः आज्ञया, विघ्नेश्वरः जयां प्रति आज्ञां दत्तवान्। "एव कुरु, शुभे! यथा अन्यः कश्चित् न जानाति; धेनुरूपं गत्वा यत्र गौतमः वसति, तत्र गच्छ। अन्नं खाद, तद् विनाशय, परिवर्तनं कुरु, सुन्दरी! ताडिता, गर्जिता, दृष्टा च भूत्वा, करुणस्वरे पत; न म्रियस्व, न च जीवस्व।" जयापि विघ्नेश्वरस्य आज्ञां शिरसा वहन्ती, गौतमस्य ब्राह्मणस्य समीपे धेनुरूपं गृहीत्वा जगाम। सा गत्वा तत्र अन्नं खादित्वा, गौतमः तां विकृतां धेनुं दृष्ट्वा, तृणेन निगृह्य ताम् अवारयत्। तया निगृह्यमाणया धेनुः शब्दं कृत्वा अपतत्; तस्यां पतितायाम्, महान् नादः अभवत्। शब्दं श्रुत्वा, गौतमस्य कर्म दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः दुःखिता विघ्नराजेन नेतृकृताः ऊचुः—"वयं सर्वे गच्छामः; तव आश्रमे न स्थेयम्। सर्वे पुत्रवत् पोषिताः; त्वया पृष्टाः स्मः, विप्रश्रेष्ठ।" तद्वचः श्रुत्वा, मुनिः तडित्पातवन्मूर्च्छितः ब्राह्मणानाम् पुरतः अपतत्। सर्वे ब्राह्मणाः ऊचुः—"पश्यामः एतां पतितां भूमौ, या रुद्रमातः देवी, लोकोपवित्रणी प्रिया।" "मुनिश्रेष्ठ, यतः एषा धेनुः, या तीर्थदेवतामयी, भाग्यवशात् अत्र पतिता, अतः यथोचितं कर्तव्यम्। यथा दृशव्रतः समाप्तो भवति, तथा अस्माकं तव आश्रमे वासः; अन्यं नास्ति धनं, केवलं तपोधनं।" एवं विनयेन ब्राह्मणानां पुरतः स्थित्वा, गौतमः एवमुवाच।