यदा उमा देवानाम् अधिपतिं पतिं समभवत्, तदा गङ्गा अपि शम्भोः प्रिया जाता, हे विप्रश्रेष्ठ। तस्मिन्काले भगवतः शम्भोः दोषनाशनकामनया उमया सह भगवती गङ्गा विशेषतः निरीक्षिता। स च शिवः, रसेन सारभूतः सन्, स्त्रीषु अनुरागात्, प्रीत्या, आसक्त्या, शुद्ध्या च परं रसं सृष्टवान्। सर्वेषां मध्ये गङ्गा अतीव प्रिया जाता; सा च शिरोरुहमार्गात् किञ्चिदन्यकारणेन निर्गता, शम्भुना तु जटासु प्रविष्टा गङ्गा गुह्यतया धारिता। उमा अपि, गङ्गां शिरसि धार्यमाणां ज्ञात्वा, तस्या जटासु पुनः पुनः स्थितिं न सह्यते स्म, हे ब्रह्मन्। तदा गौर्या कोपात् शम्भवे प्रोक्तम्—"प्रेषय एनां!" इति; शम्भुस्तु, रसविचक्षणत्वात्, तं परं रसं न मुमोच। अथ सा देवी, जटासु भगवतीं निहितां चिन्तयन्ती, विनायकं जयां स्कन्दं च रहसि समुपवदत्। सा चिन्तयामास—"एष देवाधिदेवः गङ्गायाम् अनुरक्तः, तां न त्यजति; सा च शिवस्य प्रिया सती, कथं स्वप्रियं त्यजेत्?" एवं बहु विचिन्त्य गौरी विनायकमुपगम्य प्रोवाच। "देवानां न, नासुराणां, न यक्षाणां, न सिद्धानां, नापि त्वया, न राज्ञा, नान्यैः, भगवाँस्स्वयं गङ्गां त्याजयितुं शक्यः।" "पुनरपि तपः करिष्यामि, वा परमं हिमवन्तं गमिष्यामि; अथवा पवित्रैः पापशुद्धैः ब्राह्मणैः सह तपः करिष्यामि। यदि ते प्रार्थयन्ति, तर्हि जटासु स्थितां गङ्गां भूमौ प्रापयेयुः।" मातरं विनायकः श्रुत्वा, विघ्नहर्ता, मातरं प्रति प्रोवाच—"भ्रात्रा स्कन्देन जयया च सह मन्त्रयिष्ये; एष युक्तम्।" "तथा कुर्याम यथा पितुर्गङ्गा शिरसः विमुच्येत," इति विनिश्चित्य, तत्रैव महती अनावृष्टिः समजायत। द्वादशद्वादशवर्षाणि मर्त्येषु महती अनावृष्टिः जाताऽभूत्, सर्वभूतानि भयाकुलानि अभवन्; ततो जगत् चलाचलम् विनष्टम्। केवलं गौतमस्य पुण्याश्रमे, सर्वकामदायके, पुत्र, स्थिते, स्थावरजङ्गमसृष्ट्यर्थं पूर्वं मया दिव्यं यज्ञं कृतम्। तत्र पर्वतः मम नाम्ना प्रसिद्धः जातः, सदा ब्रह्मगिरिरिति कथ्यते। तस्मिन्नुत्तमपर्वते सदा स्थित्वा गौतमः तत्रैव तस्याश्रमे पुण्ये, शुभे, ब्रह्मगिरौ वसति। तत्र न रोगाः, न व्याधयः, न दुर्भिक्षम्, न अनावृष्टिः, न भयम्, न शोकः, न दारिद्र्यं कदाचिदपि श्रूयते। तस्मादाश्रमात् अन्यत्र न दानं, न पिण्डदानं, न दाता, न ऋत्विक्, न यजमानः। यदा यदा गौतमः मुनिः हविः ददाति, तदा तदैव देवाः स्वर्गयात्राम् लभन्ते, अन्यथा न स्यात्। स्वर्गे वा मर्त्यलोके वा गौतमः एव ऋत्विक्, दाता, भोक्ता इति प्रसिद्धः। ततः सर्वे मुनयः विविधाश्रमवासिनः गौतमाश्रमं सन्निधाय तं सन्त्यजन्तः समाययुः। तेषां सर्वेषां मुनीनां आगतानां गौतमः शिष्यवत्, पुत्रवत्, पितृवत् च भक्त्या सेवा अकुर्वत्। सर्वान् यथारुचि, यथायोग्यं, यथाक्रमं, यथाशक्ति च तान् सेवान्ननंद। गौतमस्य आज्ञया, ओषधयः लोकजननीः, ब्रह्मणा विष्णुना महेश्वरेण च सह पूजिताः। ताः ओषधयः तस्मिन्काले एव जायन्ते, सञ्चीयन्ते, वर्धन्ते च, गौतमस्य तपोबलात्। यद् यदिच्छति मनसा गौतमः, तत् तत्सर्वं सुलभं भवति; प्रतिदिनम् आगतान् मुनीन् स विनयेन पृच्छति—"किं ते कर्तव्यम्? पुत्रवत्, शिष्यवत्, सेवकवत् वा?" इति। बहूनि वर्षाणि तान् स पितृवत् पोषयामास। एवं तत्र मुनिषु वसत्सु, गौतमस्य कीर्तिः त्रिषु लोकेषु व्याप्य स्थित्वा, विनायकः मातरं भ्रातरं जयां च प्रोवाच। "माते, स्वर्गलोके द्विजोत्तमः गौतमः सर्वत्र स्तूयते—'यद् देवगणैः अकृतं, तद् गौतमेन कृतम्' इति।" "एवं श्रुतं मया, तपोबलस्य प्रभावः; स एव मुनिः जटासु स्थितां गङ्गां चालयितुं समर्थः। तपसा वा अन्येन वा त्रिनेत्रं पूजयित्वा, स एव पितुः प्रियां गङ्गां विमोचयितुं शक्नोति।" "अत्र उपायः कारयितव्यः—ब्राह्मणः तां प्रार्थयेत्, तेन प्रभावेन सा महानदी शिरसः पतिष्यति।" एवं प्रोक्त्वा मातरं प्रति, भ्रात्रा जयया च सह, विघ्नेश्वरः तत्र यत्र गौतमः ब्रह्मसूत्रधरः स्थितः, तत्र जगाम। तत्र किञ्चिद्दिनानि गौतमाश्रममण्डले स्थित्वा, विघ्नहर्ता तत्रैव सर्वान् ब्राह्मणान् सम्बोधयामास। "स्वस्वगृहाणि पवित्राश्रमान् गच्छाम; गौतमस्य अन्नेन पोषिता वयम्; तं मुनिं पृच्छाम।" एवं मुनयः विचार्य, गौतमे पृष्टे, स तान् प्रेम्णा विवेकपूर्वकं प्रत्यगृह्णात्। सर्वेभ्यः मुनिभ्यः स सस्नेहं नम्रतया च—"अहं कृताञ्जलिः पादयोः उपविष्टः सेवानुष्ठानं करोमि; पुत्रवत् सेवानुरागः मयि नित्यं वर्तते; अन्येषां आश्रमाणां गमनं न युक्तम्," इति प्रोवाच।