पूर्वदिशि मुनयः देवाः पितरः लोकपालाश्च शुभां जलधारां जगृहुः, तस्मात् सा उत्तमा स्मृता। या तु जलधारा दक्षिणदिशं प्राप्ता, सा वै विश्वजननी विष्णुपादसम्भूता, ब्रह्मनिष्ठा, लोकजननीति प्रसिद्धा। या च महेश्वरजटासु प्रतिष्ठिता, संधिषु जाता, शुभस्रोतसा, तस्याः स्मरणमात्रेण सर्वकामाः लभ्यन्ते। एकदा ब्रह्मर्षिः पृष्टवान्—“भगवन्, या देवी कुम्भस्थिता सती महेश्वरस्य जटासु प्रविष्टा, सा कथं मर्त्यलोके प्राप्ता, यथा श्रुतं मया?” तदा प्रोक्तम्—“बुद्धिमन्, या जलधारा महेश्वरस्य जटासु स्थिताऽभूत्, सा दिव्या; द्विविधा च सा, यतः द्वौ तां प्रापयितारौ। एकांशः लोके विख्यातेन गौतमेन ब्राह्मणेन, नियमदानध्यानैः शिवं सम्पूज्य, अत्र नीतः। अपरः तु वीर्यवान् क्षत्रियः तपोव्रतैः शंकरं सम्पूज्य तं प्राप्य नीतवान्। एवं भागीरथेनापि राज्ञा एको भागः नीतः; तस्मात् गङ्गा द्विविधा जाताऽभूत्। “कस्मात् कारणात् गौतमः जटासु स्थितां जलधारां प्रावर्तयत्? कस्मात् क्षत्रियः तां प्रावर्तयत्?” इति पृष्टे, प्रोक्तम्—“पूर्वं या तेन ब्राह्मणेन वा अन्येन प्रावर्तिता, सर्वं विस्तारतः कथयामि। यदा उमा देवानां पत्न्यभवत्, तदा गङ्गा अपि शम्भोः प्रिया जाताऽभूत्। शिवः स्वदोषनाशनकामः उमया सह तां देवीं ददर्श। सः रसे स्थित्वा, स्त्रीषु अनुरागात्, शुद्ध्या, परमरसं सृष्टवान्। सर्वेषु गङ्गा एव प्रिया जाता; सा जटामार्गान्निष्क्रान्ता, शम्भुना तु गङ्गा स्वजटासु गोपिता। उमा, जानन्ती तां शिरसि स्थिता, जटासु पुनःपुनः स्थितां गङ्गां न सहनक् शक्ताऽभूत्। क्रुद्धा गौरी भवायोवाच—‘मुक्त्वा ताम्!’ इति। किन्तु शम्भुः, रसविज्ञः, परमरसं न मुमोच। स्वजटासु तां देवीं धारयन् इति चिन्तयित्वा, उमया विनायकं जयां स्कन्दं च रहसि प्रोक्तम्—‘एष देवेश्वरः गङ्गायाः अनुरक्तः तां न त्यजति; सा अपि शंकरस्य प्रिया, कथं स्वप्रियमद्य त्यजेत्?’ बहुधा विचार्य गौरी विनायकमुवाच—‘न देवैः, नासुरैः, न यक्षैः, न सिद्धैः, न त्वया, न राजभिः, नान्यैः अपि प्रभुः गङ्गां त्यक्तुं शक्यते। पुनः तपः करिष्यामि, अथवा हिमवत्पर्वतम् यास्यामि; अथवा पवित्रैः पापरहितैः ब्राह्मणैः सह तपश्चर्याम् आरभे। तैः यदा प्रार्थिता, जटास्थिता गङ्गा पृथिवीं प्राप्तुं शक्यते।’ मातुः वचनं श्रुत्वा, विघ्ननाशकः मातरं प्रोवाच—‘भ्राता स्कन्दः जयश्च मया सह मन्त्रयिष्यन्ति; युक्तमेतत्।’ ‘कुर्याम् उपायं येन पिता गङ्गां शिरसः मुमोचेत्।’ इत्युक्ते, तस्मिन्नेव काले ब्रह्मन्, महती अनावृष्टिः अभवत्। द्वादशद्वयवर्षाणि मर्त्येषु, सर्वभूतानां भीतिदा, तदा चलाचलजगत् विनष्टम्। केवलं गौतमस्य आश्रमे, सर्वकामदायके, स्थितम्; पूर्वं स्थावरजङ्गमसृष्ट्यर्थं मया यज्ञः कृतः, स देवयज्ञः। तत्र पर्वतः मम नाम्ना प्रसिद्धः, सदा ब्रह्मगिरिः इति कथ्यते। तस्मिन्सदा निवसन् गौतमः परमपवित्रे स्वाश्रमे ब्रह्मगिरौ प्रतिष्ठितः। तत्र न व्याधयः, न रोगाः, न दुर्भिक्षम्, न भीः, न शोकः, न दरिद्रता; कदापि न श्रूयते। तस्मिन्नाश्रमे विना, न यज्ञः, न पितृकर्म, न दाता, न ऋत्विक्, न यजमानः। यदा यदा गौतमः ददाति हविः, तदा तदा देवानाम् स्वर्गगमनं भवति; अन्यथा न। सर्वत्र, स्वर्गे वा मर्त्यलोके वा, गौतमः ऋत्विक् दाता भोक्ता च प्रसिद्धः। एवं श्रुत्वा, सर्वे मुनयः विविधाश्रमनिवासिनः, तदाश्रमं सन्दर्शयितुं समागताः। तान् सर्वान् गौतमः भक्त्या शिष्यपुत्रपितृवत् पालयामास। सर्वान् तेषां कामान् यथायोग्यं, यथाक्रमं, यथार्हं च पूरयामास। गौतमस्याज्ञया, औषधयः लोकजनन्यः, तेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः सह पुनः पूजिताः। ताः औषधयः तस्मिन्काले जायन्ते, तदा संगृह्यन्ते, तदा विकसन्ति, सर्वं गौतमस्य तपसः प्रभावात्। यद् यद् मनसा चिन्त्यते, तत् सर्वं गौतमस्य सिद्ध्यति; प्रतिदिनं सः आगतान् मुनीन् विनयेन पृच्छति—‘किं करोमि पुत्रवत्, शिष्यवत्, सेवकवत्?’ बहूनि वर्षाणि सः पितृवत् तान् पोषयामास। एवं मुनयः तत्र वसन्तः, गौतमस्य कीर्तिः त्रिषु लोकेषु प्रसृता; तदा विनायकः मातरं भ्रातरं जयां च प्रोवाच।