शतक्रतुस्तदा देवानां पूर्ववत् स्वराज्यम् पुनः स्थापयामास। तस्मिन्नन्तरे, स पूजितः पादः तत्र समुपजगाम। द्वितीयं तु विष्णोः पदं, मुनिश्रेष्ठ, यत् मम पितुः निकेतनं प्राप्तम्—तं पादं गृहं प्राप्तवन्तं दृष्ट्वा अहं चिन्तयामास। विष्णोः पादः आगतः, इति सन्दर्श्य, अहं विचारयामास, “किं शुभं कर्म कर्तव्यम्?” सर्वं स्वकीयं द्रव्यं समालोक्य, जलकुम्भः एव श्रेयः इति मम मतिः अभवत्। तत् जलं, त्रिपुरारेशत्रुणा दत्तं, परमं पुण्यतमं, वराणां श्रेष्ठं, वरदं, परमं, शान्तिदं च अभवत्। तद् मंगलकरं, सदा शिवदं, भोगमोक्षप्रदं, जगन्मातृस्वरूपं, अमृतं, औषधं, शुद्धं च। तद् पुण्यं, पावनं, पूज्यं, ज्येष्ठं, श्रेष्ठं, गुणयुक्तं; केवलस्मरणेन एव लोकान् पावयति—दर्शनात् किं पुनः? एवं चिन्तयन्, “अहं शुद्धः सन् तत् जलं पित्रुदेवताभ्यः समर्पयिष्यामि,” इति निश्चित्य, तत् जलं गृहीत्वा अर्घ्याय प्रयोजयामास। तत् सुसंस्कृतं जलं, यत् विष्णोः पादयोः पतितम्, ततः मेरौ पर्वते पतितम्, भूमौ चतुर्धा विभक्तम्। पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरदिशासु तत् पतितम्; तत्र, मुनिश्रेष्ठ, यत् दक्षिणदिशि पतितम्, तत् शङ्करस्य जटासु गृहीतम्। यत् पश्चिमदिशि पतितम्, पुनः कुम्भे समाहृतम्; यत् उत्तरदिशि पतितम्, विष्णुना जलरूपेण स्वीकृतम्। पूर्वदिशि तु, मुनयः, देवा, पितरः, लोकपालाश्च तत् पुण्यजलम् उपजगृहुः; तस्मात् तत् श्रेष्ठतमं जलम् इति कथ्यते। दक्षिणदिशं प्राप्तानि ये जलानि, तानि एव जगन्मातरः, विष्णोः पादसम्भूतानि, ब्रह्मनिष्ठानि, जगन्मातरः। यानि महेश्वरस्य जटासु संस्थितानि, संधिषु जातानि, शुभस्रोतांसि—तस्य स्मरणमात्रेण सर्वकामाः लभ्यन्ते। एवं श्रुत्वा, “देव, या देवी कुम्भस्थिता सती महेश्वरस्य जटासु प्रविष्टा, सा कथं मर्त्यलोके प्राप्ता?” इति पृष्टम्। मुनिश्रेष्ठ, या जलानि महेश्वरस्य जटासु स्थितानि, तानि दिव्यानि; तेषां द्विविधा विभागः, द्विविधप्रवर्तकत्वात्। एकं भागं लोके विख्यातः गौतमो ब्राह्मणः, नियमदानध्यानैः, शिवं पूज्य, अत्र आनयत्। अन्यं भागं, महाबुद्धे, बलवान् क्षत्रियः, शिवं तपसा यजन, आनयत्। भागोऽपि भागीरथेन नृपतेन आनीतः; एवं, मुनिश्रेष्ठ, गङ्गायाः द्विविधं रूपम् अभवत्। कस्मात् कारणात् गौतमः महेश्वरस्य जटासु स्थितं जलं अवातरयत्, कस्मात् क्षत्रियः तद् आनयत्, इति पृच्छसि। पूर्वकाले या गौतमादिभिः, ब्राह्मणेन वा अन्येन वा, तानि यथा यथा आनितानि, सर्वं विस्तरेण ते कथयिष्यामि। यदा उमा देवानां पतिं पतित्वेन प्राप, तदा गङ्गा अपि शम्भोः प्रिया अभवत्। मम दोषान् निवर्तयितुम् इच्छन् शिवः उमया सहितः तां देवीम् अपश्यत्। सः रसे स्थित्वा, परमं रसं सृजति स्म, स्त्रीषु अनुरागात्, पवित्रत्वात्, रसानुरागात् च। द्विजश्रेष्ठ, सर्वेषु गङ्गा एव प्रिया अभवत्; सा जटामार्गात् अन्यकारणात् निर्गता, शम्भुना च जटासु गुह्यरूपेण स्थिता। सैव शिरसि धृतां जानन्ती, उमा, ब्रह्मन्, बारं बारं तां जटासु स्थितां दृष्ट्वा न शशाक। कोपात् गौरी भवाय उवाच—“इमां विसृज।” शम्भुः तु रसान्वितः सन्, परमं रसं न मुमोच। सः देवीम् अन्तःस्थां जटासु धृत्वा, गुप्तं कृत्वा, विनायकं जयां स्कन्दं च रहसि उवाच। “एष देवेशः गङ्गायाम् अनुरक्तः, न तां त्यजति; सा अपि शम्भोः प्रिया, कथं सवप्रियं त्यजेत्?” इति बहु विचार्य, गौरी विनायकाय उक्तवती। “न देवैः, नासुरैः, न यक्षैः, न सिद्धैः, न त्वया, न नृपैः, नान्यैः अपि, प्रभुः गङ्गां त्याजयितुं शक्यते। पुनः तपः करिष्यामि, अथवा हिमवन्तं गमिष्यामि; अथवा विशुद्धैः ब्राह्मणैः सह पापविनिर्मुक्तैः तपश्चर्याम् आरभे। तैः यदा प्रार्थ्यते, गङ्गा या जटासु स्थिताऽस्ति, सा पृथिव्यां आगच्छेत्।” मातुः वचनं श्रुत्वा, विघ्ननाशकः मातरं प्रत्युवाच—“भ्रातृणा स्कन्देन जयया च सह मन्त्रयिष्यामि; एतद् युक्तम्।” “किञ्च, पितरं यथा गङ्गां जटात् विमोचयेत्, तथा वयं कार्यं करिष्यामः।” तत्र, ब्रह्मन्, अकस्मात् अनावृष्टिः अभवत्। द्वादशद्वयवर्षाणि मर्त्यलोके, सर्वभूतानां भयप्रदः, तदा सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमं विनष्टम्। गौतमस्य पुण्याश्रमे एव, सर्वकामदायके, अन्यत्र न, अन्नं न, पितृयज्ञः न, न दाता, न ऋत्विक्, न यजमानः। पूर्वं सृष्टिकामः, अहं दिव्यं यज्ञं कृतवान्; स पर्वतः मम नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्, तस्मात् सः सदा ब्रह्मगिरिः इति कथ्यते। तत्रैव, तस्मिन् श्रेष्ठे पर्वते, गौतमः सदा वसति; तस्याश्रमे, परमपुण्ये, शुभे ब्रह्मगिरौ। तत्र न रोगः, न व्याधिः, न दुर्भिक्षम्, न भयम्, न शोकः, न दरिद्रता कदाचित् श्रूयते। तस्मिन्नेव आश्रमे, पुत्र, अन्यत्र न यज्ञः, न पितृकर्म, न दाता, न ऋत्विक्, न यजमानः इति। एवं, हे महर्षे, पुण्यगङ्गायाः उत्पत्तिप्रसङ्गे सम्यगाख्यातम्।