यथा बलिः विष्णुं पुनः पुनः प्रार्थयामास—"पदं कुरु, विष्णो, पदं कुरु"—तथा विष्णुः एकं पदं कूर्मपृष्ठे स्थापयामास, द्वितीयं बलिसंयज्ञस्थले। तद् द्वितीयं पदं ब्रह्मलोकं शाश्वतं स्पृशत्। तृतीयपदाय, असुरेश्वर, स्थलं नास्ति इह, क्व पदं कुर्याम्? इति हसन् हरिः बलिं प्राह—"मम भूमिं दत्त्वा पदं स्थापयामि।" तदा बलिः, स्वपत्नीसहितः, अञ्जलिं कृत्वा, उत्तरं दत्तवान्—"सर्वं जगत् त्वया सृजितम्; अहं न स्रष्टा, देवेश। तव शक्त्या मम शक्ति लघूभूता—किं कर्तुं शक्नोमि, विश्वरूप?" तथापि, "कदापि असत्यं न उक्तवान्, केशव। सत्यं कुरु मम वचनं—मम पृष्ठे पदं स्थापय।" ततः भगवतः त्रिविक्रमस्य, देवैर् पूजितस्य, सन्तोषः अभवत्। "वरं वृणीष्व, सौभाग्यशाली; तव भक्त्या तुष्टोऽस्मि, दैत्यराज।" इति विष्णुः उक्तवान्। बलिः जगद्गुरुम् प्रत्युवाच—"न ते वरं याचे, त्रिविक्रम।" तथापि विष्णुः, तुष्टः, तस्य हृदयस्थं कामं दत्तवान्। रसातलपतनं, पुनः इन्द्रपदप्राप्तिः, आत्मराज्यं—एतान् अक्षयः हरिः, श्रीमान्, बलये दत्तवान्। एवं, बलिः, तस्य पुत्रैः पत्न्या च सह, सर्वं दत्त्वा, हरिः अमरशत्रुं रसातले स्थापयामास। ततः शतक्रतुः देवराज्यं पूर्ववत् पुनः स्थापयामास; तस्मिन् क्षणे, पूजितं विष्णुपादं तत्र आगतम्। विष्णोः द्वितीयं पदं, विप्र, यत् मम पितुः गृहम् आगतम्—तद् पदं दृष्ट्वा अहं चिन्तितवान्। "किं शुभं कर्म करोतुं, यदा विष्णुपादं आगतम्?" इति सर्वं स्वसंपत्तिं विचिन्त्य, जलपात्रं श्रेष्ठं इति मन्ये। तद् जलं, त्रिपुरारिशत्रुना दत्तम्, परमं वरं, वराणां श्रेष्ठम्, वरदं, परमं, शान्तिदं। शुभम्, सदा कल्याणदं, भोगमोक्षप्रदं, लोकजननीरूपम्, अमृतम्, औषधम्, निर्मलम्। पुण्यम्, पावनम्, पूज्यतमम्, ज्येष्ठम्, श्रेष्ठम्, गुणयुक्तम्; स्मरणमात्रेण लोकान् पावयति—दर्शनात् किं अधिकम्? एवं चिन्तयन्—"शुद्धो भूत्वा, तद् जलं पितृयज्ञाय स्थापयामि"—इति तद् जलं आदाय, पितृयज्ञाय तद् जलं निर्माय। तद् जलं, यथायोग्यं संस्कृतम्, विष्णुपादे पतितम्, ततः मेरुशिखरे पतितम्, पृथिव्यां चतुर्धा विभक्तम्। पूर्वे, दक्षिणे, पश्चिमे, उत्तरदिक् च पतितम्; मुने, दक्षिणे पतितं शङ्करः जटासु गृहीतवान्। पश्चिमे पतितं पुनः जलपात्रे स्थापितम्; उत्तरदिक् पतितं विष्णुः जलरूपेण गृहीतवान्। पूर्वदिक् पतितं मुनयः, देवाः, पितरः, लोकपालाः शुभं जलं गृहीतवन्तः; अतः तत् श्रेष्ठम् इति कथ्यते। दक्षिणदिक् प्राप्तं जलं, विष्णुपादसम्भवम्, ब्रह्मनिष्ठं, लोकजननीः, मातरः। यत् महेश्वरस्य जटासु स्थितम्, संधिसम्भवम्, शुभस्रोतस्—तद् शक्तिस्मरणेन सर्वकामान् प्राप्नोति। ततः शिष्यः पप्रच्छ—"भगवन्, यत् देवी जलपात्रस्थिता महेश्वरजटासु प्रविष्टा, कथं मानवलोकं प्राप्ता?" मुनिः उत्तरं दत्तवान्—"यत् जलं महेश्वरजटासु स्थितम्, दिव्यं; द्विविधम्, द्विविधप्रवर्तकयोः कारणात्। एकं भागं गौतमब्राह्मणः, प्रसिद्धः, तपसा, दानैः, ध्यानैः, शिवपूजया, इह आनयत्। अन्यं भागं वीरः क्षत्रियः, शङ्करं तपसा, नियमैः, पूज्य, आनयत्। भागीरथराजः अपि भागं आनयत्; अतः गङ्गा द्विरूपा अभवत्। "किं कारणं गौतमः महेश्वरजटासु स्थितं जलं आनयत्? किं कारणं क्षत्रियः आनयत्?" इति पप्रच्छ। "यथा पूर्वं ब्राह्मणेन वा अन्येन वा आनयत्, सर्वं विस्तरेण कथयिष्यामि।" "यदा उमा देवपत्नी अभवत्, विप्र, गङ्गा अपि शम्भोः प्रिया अभवत्। दोषनिवारणाय शिवः उमया सह गङ्गां विशेषतः दृष्टवान्। रससारस्थः सन्, परमं रसं सृजितवान्, स्त्रीस्नेहात्, शुद्ध्याञ्च। द्विजश्रेष्ठ, सर्वेषु गङ्गा अतिप्रियतमाभवत्; सा जटामार्गात् अन्यकारणेन निष्क्रान्ता, शम्भुः जटासु गङ्गां गुह्यरूपेण स्थितवान्।" "सा शिरसि स्थितं ज्ञात्वा, उमा न सहनशीलाभवत्, ब्रह्मन्, पुनः पुनः गङ्गां जटासु स्थितां दृष्ट्वा। कोपात् गौरी भवं प्राह—'निष्क्रान्तां कुरु!' किन्तु शम्भुः, रसविशारदः, परमं रसं न विमुक्तवान्। जटासु देवीं स्थितां ज्ञात्वा, सा विनायकं, जयं, स्कन्दं गुप्तं प्राह।" "एष देवेशः, प्रमदः, गङ्गां न त्यजति; सा अपि शिवस्य प्रिया, कथं प्रियं त्यजेत् अद्य?" इति बहु विचार्य गौरी विनायकं प्राह। "न देवैः, न असुरैः, न यक्षैः, न सिद्धैः, न त्वया, न राजभिः, न अन्यैः, प्रभुं गङ्गाविमुक्तं कर्तुं शक्यते।" एवं शास्त्रानुसारं, विष्णुबलिसंवादात् आरभ्य, गङ्गावतरणस्य, जलविभागस्य, शिवगङ्गासम्बन्धस्य, गौरीशङ्करसंवादस्य, गङ्गायाः द्विविधावतरणस्य च कथा एकीभूता, श्रद्धया, संस्कृतप्रसङ्गे सम्यक् प्रवहति।