राजा बलेः सञ्जातानन्दः, कृताञ्जलिः विनयेन वामनं पप्रच्छ—"कस्मादर्थं आगतः भवान्?" तदा वामनः प्रत्युवाच—"त्रीणि पादविक्रमितुं भूमिं देहि।" स राजा वामनस्य वचः श्रुत्वा पुनरुवाच—"देहि, राजन्, अन्यः कोऽपि ममाभिप्रायः नास्ति; किं वित्तेन?" इति उक्त्वा "एवं भवतु" इति प्रतिज्ञाय, रत्नैः भूषितानि पात्राणि आनयत्। स भूमिदानस्य पूर्वकर्मणि जलं सिञ्चन्, वामनाय भूमिं दत्तवान्; तदा मुनिश्रेष्ठः शुक्रश्च होत्रा दृष्ट्वा तिष्ठन्ति स्म। लोकनाथानां साक्षात्कारे, वामनाय भूमिं दत्त्वा, दैत्यसमवायस्य पुरतः जयशब्दाः समजनि। शनैः शनैः वामनः अवदत्—"आशीर्वादाः ते, राजन्, सन्तु; त्रीणि पादविक्रमितुं मम भूमिं शीघ्रं देहि।" दैत्याधिपः तम् ईश्वरं यज्ञपुरुषं, चन्द्रसूर्यचिह्नितवक्षसं दृष्ट्वा, "एवं भवतु" इति प्रत्युवाच। तदा देवानां पुरतः, महाविक्रमस्य रूपं वर्धितम्; अनन्तः, अच्युतः, वीर्यवान् भगवान् विक्रमस्वरूपं धारयामास। तं दृष्ट्वा, दैत्यराजः स्वपत्नी सहितः, विनयेन वाचमुवाच— "विक्रमस्व, विष्णो, लोकनाथ, यावद्बलमस्ति ते, विश्वरूप! देवाधिप, सर्वस्रष्टः, मया सर्वं तुभ्यं दत्तम्।" तस्य वचः श्रुत्वा, महायज्वा विष्णुः प्रत्युवाच—"दैत्यनाथ, महाबाहो, अहं विक्रमिष्यामि; पश्य, दैत्याधिप!" इति उक्त्वा, बलेः पुनः पुनः "विक्रमस्व, विष्णो, विक्रमस्व!" इति वदति स्म। तदा स एकं पादं कूर्मपृष्ठे स्थापयामास, अन्यं बलेः यज्ञस्थले; द्वितीयः पादः ब्रह्मलोकं व्याप्तवान्। तृतीयविक्रमाय स्थानं नास्ति, इति हरिः बलेः सस्मितं उवाच—"क्व विक्रमिष्ये? भूमिं देहि।" बलेः स्वपत्नी सहितः, कृताञ्जलिः प्रत्युवाच—"त्वया जगत्सृष्टम्; अहं न स्रष्टा, देवाधिप। तव शक्त्या मम शक्तिः लघ्वी जाता—किं करिष्यामि, विश्वरूप?" "कथञ्चन मया मिथ्या न कदापि उक्तम्, केशव। सत्यं कुरु; तव पादं मम पृष्ठे स्थापय।" तदा भगवाञ् त्रिमूर्तिः, सुरैः पूजितः, तुष्टः अभवत्। "वरं वृणीष्व, भाग्यवन्; तव भक्तिरेव मां तुष्टवती, दैत्यराज।" इति विष्णुना उक्तम्। स तु जगन्नाथं प्रत्युवाच—"नाहं किंचित् वाञ्छामि, त्रिविक्रम।" तथापि विष्णुः तस्य हृदयं विज्ञाय, तस्य मनोऽभिलषितं वरं दत्तवान्। रसायां पतनं, पुनः इन्द्रपदप्राप्तिः, स्वात्मराज्यं च—एतान् अव्ययः हरिः, श्रीमान्, तस्मै दत्तवान्। एवं बलेः सर्वस्वं, पुत्रैः पत्न्या च सहितम्, दत्त्वा, हरिः अमरारातिं बलीं रसायां स्थापयामास। ततः शतक्रतुः देवतानां राज्यम् यथापूर्वं पुनः स्थापयामास; तस्मिन्नेव क्षणे, पूजितः पादः तत्रैव प्राप्तः। स विष्णोः द्वितीयः पादः, हे विप्र, मम पितुः गृहम् अगमत्; तं पादं गृहं प्राप्तं दृष्ट्वा, अहं चिन्तयामास। "किं कर्तव्यं, यदा विष्णोः पादः प्राप्तः? सर्वं मम द्रव्यम् विचिन्त्य, मम कुम्भोदकं श्रेष्ठं" इति मे मतिः। तत् जलं, त्रिपुरारेर् दत्तं, पुण्यतमं, वरदं, श्रेष्ठं, वरप्रदं, परमं, शान्तिदं च अभवत्। तत् जलं शुभं, सदा कल्याणकरं, भोगमोक्षप्रदं, जगन्मातृरूपं, अमृतं, भैषज्यं, विशुद्धं च। तद् धर्म्यम्, पावनं, पूज्यं, ज्येष्ठं, श्रेष्ठं, गुणसम्पन्नं; स्मरणमात्रेण लोकान् पावयति—दर्शनात् किमुत? एवं चिन्तयन्, "शुद्धः सन्, तत् जलं पित्रे अर्घ्याय स्थापयामि" इति, तत् जलं गृहीत्वा, अर्घ्याय सम्यक् प्रकल्पयामास। तत् सम्यगधिवासितं जलं, विष्णोः पादयोः पतितम्, ततः मेरुशिखरे पतित्वा, पृथिव्यां चतुर्धा विभक्तम्। पूर्वदिग्विजये, दक्षिणे, पश्चिमे, उत्तरदिग्विजये च पतितम्; तत्र दक्षिणे पतितं जलं शङ्करस्य जटासु गृहीतम्। पश्चिमे पतितं पुनः कुम्भे नीतम्, उत्तरदिग्विजये पतितं विष्णुना जलरूपेण गृहीतम्। पूर्वदिग्विजये, मुनयः, देवाः, पितरः, लोकपालाश्च तद् पुण्यं जलं गृहीतवन्तः; तस्मात् तत् श्रेष्ठतमं स्मृतम्। दक्षिणदिग्गताः अपि या अप्सरः, ताः जगन्मातरः, विष्णुपादसमुत्थिताः, ब्रह्मनिष्ठाः, मातरः लोकानाम्। याः महेश्वरस्य जटासु स्थिताः, संधिषु जाताः, शुभोद्भवाः—तासां शक्तिं स्मृत्वा, सर्वकामान् लभते। एवं श्रोतुमिच्छामि—"या देवी कुम्भे आसीत्, या च महेश्वरस्य जटासु प्रविष्टा, सा कथं मर्त्यलोके प्राप्ता?" इति। भगवान् उवाच—"महेश्वरस्य जटासु या अप्सरः, ताः दिव्याः; द्विविधा च ताः, द्विविधप्रवर्तकत्वात्।" एकं भागं गौतमो ब्राह्मणः, लोके प्रसिद्धः, नियमदानध्यानैः, शिवं पूज्य, अत्र आनयत्। अन्यं भागं, महाबुद्धे, वीर्यवान् क्षत्रियः, तपसैः नियमैः च शङ्करं पूज्य, आनयत्। एवं भागीरथेन अपि भागः आनितः; एवं, मुनिश्रेष्ठ, गङ्गा द्विविधा जाता। कस्मात् कारणात् गौतमः महेश्वरस्य जटासु स्थितं जलं आनयत्? कस्मात् कारणात् क्षत्रियः तद् आनयत्? प्रिय, यथा ताः प्राचीनकाले ब्राह्मणेन अथवा अन्येन आनिताः, सर्वं विस्तरेण तव तुष्टये कथयामि।