सः वामनः, सामवेदगीतं गानं कृत्वा, शनैः शनैः तत्र यज्ञस्थले आगच्छत्। तस्य कान्तकुण्डलैः शोभितः वामनः यज्ञवाटिकाम् प्रविष्टवान्। तं दृष्ट्वा भर्गवः, तं यज्ञं स्तुत्वा, वामनं ब्रह्मरूपधारिणं, दैत्यवधाय सक्षमं देवताम् अवगच्छत्। स च, यज्ञतपस्याः फलदायकं, दैत्यनाशकं च तम् जानन्, तेजस्विनं राजानम् शीघ्रं समभाषत्। सः क्षत्रियधर्मेण विजयी, भक्त्या धनदायकः; बलिः, शक्तिमतां श्रेष्ठः, पत्नीसमेतः यज्ञे अभिषिक्तः। शुक्रः, भृगूणां व्याघ्रः, परमबुद्धिमान्, यज्ञपुरुषे ध्यानस्थं, पृथक् पिण्डदानं कुर्वन्तं तम् बलिं सम्बोधितवान्। "यः ब्राह्मणः वामनरूपेण तव यज्ञे आगतः, सः न साक्षात् ब्राह्मणः, हे बले; सः यज्ञेशः, यज्ञवाहकः। बालकः देवहिताय तव समीपं आगतः; मया सह सल्लापं कृत्वा दातव्यं, ततः दत्त्वा।" ततः शत्रुनिग्रहः बलिः भर्गवम् आचार्यं सम्बोधितवान्। "धन्यः अहं, यज्ञेशः स्वयम् मम गृहे आगतः; आगत्य किमपि याचति—किम् चर्चायाः अवशिष्टम्?" इति उक्त्वा, सः पत्नीं शुक्रं च आचार्यं सह, वामनं, अदितेः पुत्रं, श्रेष्ठं ब्राह्मणम् यत्र स्थितः, तत्र अगच्छत्। सः विनयपूर्वकं अञ्जलिं कृत्वा पप्रच्छ, "कस्मादर्थं आगतः?" वामनः उवाच, "त्रिपदविस्तीर्णां भूमिं मे दत्तुम्।" "दत्तुम्, हे राजन्, अन्यः प्रयोजनं नास्ति; धनस्य किम् उपयोगः?" इति उक्त्वा, "एवं भवतु" इति अभिधाय, विविधरत्नभूषितानि पात्राणि आनयत्। जलं प्रक्षिप्य, भूमिं वामनाय दत्तवान्, ऋषिसंघः शुक्रः च पश्यन्ति स्म। लोकनाथैः निरीक्षिते, भूमिं वामनाय दत्तवान्; दैत्यसमूहे दृष्टे, जयध्वनिः अभवत्। तदा वामनः शनैः उवाच, "आशीर्वादः, हे राजन्, सुखी भव; त्रिपदविस्तीर्णां भूमिं दत्तुम्, शीघ्रं गृहीतव्यम्।" दैत्यनाथः प्रत्युवाच, "एवं भवतु," वामनं यज्ञेशं, यज्ञपुरुषं, चन्द्रसूर्यौ वक्षसि स्थितौ दृष्ट्वा। देवैः अग्रे स्थितैः, महाविक्रमस्य रूपं वर्धितम्; अनन्तः, अच्युतः, वीरः, विक्रमरूपं धारयत्। तं दृष्ट्वा, दैत्यराजः पत्नीसमेतः विनयेन उवाच। "विक्रमस्व, हे विष्णो, लोकनाथ, यावत् शक्यं तव शक्त्या, हे विश्वरूप; हे देवेश, सर्वसृष्टिकर्तः, सर्वं मया दत्तम्।" तस्मिन्नेव क्षणे, महायज्ञी विष्णुः तस्य वचनं प्रत्युवाच। "हे दैत्यनाथ, महाबाहो, विक्रमिष्यामि; पश्य, हे दैत्यराज।" इति उक्त्वा, बलिः पुनः पुनः "विक्रमस्व, हे विष्णो, विक्रमस्व!" इति वदति स्म। सः एकं पदं कूर्मपीठे स्थापयत्, द्वितीयं बलियज्ञस्थले; द्वितीयं पदं ब्रह्मलोकं नित्यं स्पृशत्। तृतीयपदाय, हे असुरेश, अत्र स्थानं नास्ति; कुत्र विक्रमिष्यामि? इति हरिः बलिं सस्मितं पप्रच्छ। बलिः पत्नीसमेतः अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच। "सर्वं जगत् त्वया सृष्टम्; अहं न सृष्टिकर्ता, हे देवेश। तव शक्त्या मम शक्ति लघ्वी अभवत्—किम् करिष्यामि, हे विश्वरूप?" "तथापि, अहं कदापि मिथ्या न उक्तवान्, हे केशव। मम वचनं सत्यम् कुरु—तव पदं मम पृष्ठे स्थापय।" ततः भगवान् त्रिरूपः, देवैः पूजितः, तुष्टः अभवत्। "वरं वृणु, हे सौभाग्यशाली; तव भक्त्या तुष्टः अस्मि, हे दैत्यराज।" सः जगन्नाथं प्रत्युवाच, "न ते किमपि याचे, हे त्रिविक्रम।" तथापि, विष्णुः तुष्टः, तस्य मनःकामनां ददौ। रासातलं पतनम्, पुनः इन्द्रपदप्राप्तिः, स्वस्वामित्वं—एतानि अव्ययः हरिः, श्रीमान्, दत्तवान्। एवं, बलिः सर्वं दत्त्वा, पुत्रैः पत्नीया सह, हरिः बलिं, अमरशत्रुं, रासातले स्थापितवान्। ततः शतक्रतुः देवाधिकारं यथापूर्वं पुनः स्थापितवान्; तस्मिन्नेव क्षणे, पूजितं पदं तत्र गतम्। विष्णोः द्वितीयं पदं, हे विद्वन्, यत् मम पितुः गृहम् आगतम्—तत् पदं गृहं प्राप्तं दृष्ट्वा, अहं चिन्तितवान्। "किं शुभं कर्म कर्तव्यम्, यदा विष्णोः पदं आगतम्?" इति सर्वं सम्पत्ति विचार्य, जलपात्रं श्रेष्ठं अभवदिति मे अभिप्रायः। तत् जलं, त्रिपुरारिप्रदत्तं, परमं वरं, वराणां श्रेष्ठं, वरदं, उत्तमं, शान्तिदायकम्। सद्गुणयुक्तं, शुभं, भोगमोक्षदं, जगन्मातृरूपं, अमृतं, औषधं, शुद्धं। पुण्यं, पावनं, पूज्यं, ज्येष्ठं, श्रेष्ठं, गुणवत्तम्; स्मरणमात्रेण लोकान् पावयति—दृष्ट्या किम् वदामि? एवं चिन्तयन्, "शुद्धः भूत्वा, तद् जलं पितृयज्ञाय सम्पादयामि," इति तद् जलं गृहीत्वा, तद् अर्पणाय यत्नं कृतवान्। तद् जलं, सम्यक् संस्कृतम्, विष्णोः पादयोः पतितम्, तत् मेरुशिखरे पतितम्, चतुर्धा पृथिव्यां विभक्तम्। पूर्वे, दक्षिणे, पश्चिमे, उत्तरदिशि पतितम्; हे मुने, दक्षिणे पतितं शङ्करः जटासु गृहीतवान्। पश्चिमे पतितं पुनः कुम्भे स्थापितम्, उत्तरदिशि पतितं विष्णुः जलरूपेण गृहीतवान्।