देवबलसम्बलिताः सुराः त्रैलोक्यं विजित्य तव तेजसा स्थिराः स्म, देवेश, कथं वयं दैत्याय नमामः इति समुच्चैरूचुः। तेषां वचः श्रुत्वा दैत्यारिणा भगवता सर्वैः सुरैः सह सुरकार्यसिद्धये वाक्यमिदम् उक्तम्— “स देवो बली मम भक्तः, स देवैः दानवैर्वा न हन्तव्यः। यथा युष्मान् अहं पालयामि, तथा बलिं अपि पालयामि। युद्धं विना मन्त्रबलात् अहं तम् बद्ध्वा, हत्वा च, सुरराज्यम् दास्यामि।” एवमुक्त्वा भगवतः वचः श्रुत्वा देवगणाः स्वर्गं प्रतिपेदिरे। स तु भगवान् देवेशः अदितेः गर्भं प्रविशत्। तस्य जन्मकाले महोत्सवः अभवत्; वामनरूपेण स भगवान् यज्ञपुरुषो यज्ञेश्वरः जातः। तस्मिन्नेव काले बली महाबलः अश्वमेधाय दिक्षितः, श्रेष्ठैः ऋषिभिः परिवृतः, यजमानः अभवत्। तत्र तस्य पुरोहितः शुक्राचार्यः वेदवेदाङ्गविद् उपस्थितः, यज्ञकर्मणि बलिं अन्वशासीत्। देवगन्धर्वनागैः परिवृतः शुक्रः यज्ञे प्रधानऋत्विक् अभवत्। तत्र पुनः, “दीयताम्, भुज्यताम्, पृथक् पृथक् पूज्यताम्,” इति वाक्यं पुनः पुनः सम्पूर्णतया प्रवर्तते। शनैः शनैः वामनः सामगान् गायन् तत्र समुपागमत्, दीप्तकुण्डलभूषितः स वामनः यज्ञवाटमविशत्। भर्गवः शुक्रः तं वामनं दृष्ट्वा तं यज्ञं स्तुत्वा, वामनं ब्रह्मरूपिणं, दैत्यारिणं देवमिति अवगच्छत्। स तम् दातारं, यज्ञतपसां फलदं, दैत्यनाशनं च ज्ञात्वा, तेजस्विनं बलिं शीघ्रं प्राह। स बलिः क्षत्रियधर्मेण विजेता, भक्त्या दानकर्ता, स्वपत्नीसमेतः यज्ञे दिक्षितः। शुक्रः भृगुवृषभः परमबुद्धिमान्, यज्ञपुरुषं चिन्तयन्तं पृथगग्निहोत्रं कुर्वाणं बलिं इदं वचनमुवाच— “यः ब्राह्मणः वामनरूपेण तव यज्ञे आगतः, स न साधारणो ब्राह्मणः, स यज्ञेश्वरः, यज्ञधारकः। बालः कश्चित् त्वत्तः याचितुमागतः, नूनं सुरहिताय; मया सह मन्त्रयित्वा पश्चात् दातव्यम्।” ततः बली भर्गवाय पुरोहिताय प्राह— “धन्योऽहम्, यज्ञेश्वरः स्वयमेव मम गृहमागतः; स याचते, किं मम चिन्तनीयं?” इत्युक्त्वा, स पत्नीपुरोहितसमेतः अदितिसुतं वामनं श्रेष्ठं ब्राह्मणं यत्र तत्र जगाम। स सस्मितं प्रणम्य पप्रच्छ— “किमर्थमागतः?” वामनः प्राह— “त्रीणि पादव्यात्तलं भूमेः देहि।” स राजा प्राह— “देहि, नान्यदस्ति प्रयोजनम्; किमर्थं वित्तेन? इति ‘एवं भवतु’ इत्युक्त्वा, रत्नमण्डितानि पात्राणि आनयत्।” स पाद्यं निषिञ्च्य वामनाय भूमिं ददौ, ऋषिसत्तमेन शुक्रेण च पश्यता। लोकनाथैः निरीक्ष्यमाणः स वामनाय भूमिं ददौ; असुरसमाजे जयध्वनिः अभवत्। शनैः वामनः उवाच— “आशिषोस्तु, राजन्, सुखी भव; यत्त्रीणि पादव्यात्तलं भूमेः, शीघ्रं गृह्यताम्।” असुरेशः प्रत्युवाच— “एवं भवतु,” इति वामनं यज्ञेश्वरं, सोमसूर्यचिह्नितवक्षसं निरीक्ष्य। देवानामग्रे तिष्ठतां महाविक्रमस्य रूपं वर्धते; अनन्तोऽच्युतो बलवान् तद्द्विपदं रूपं धारयामास। तं दृष्ट्वा दैत्यराजः स्वपत्नीसमेतः विनयपूर्वकं प्राह— “विक्रमस्व, विष्णो, लोकनाथ, यथाशक्त्या; विश्वरूप, सर्वेश, त्वयि सर्वं दत्तम्।” तस्य वचः श्रुत्वा महायाजी विष्णुः प्रत्युवाच— “दैत्यनाथ, महाबाहो, विक्रमिष्यामि, पश्य दैत्यराज।” एवं वदन् बली पुनः पुनः प्राह— “विक्रमस्व, विष्णो, विक्रमस्व!” स एकं पादं कूर्मपृष्ठे स्थापयामास, द्वितीयं बलियज्ञस्थले; द्वितीयेन पादेन ब्रह्मलोकं व्याप्तवान्। तृतीयाय पादाय न किञ्चिदस्ति, इति हरिः सस्मितं बलिं प्राह— “कुत्र पादं स्थापयामि, भूमिं मे देहि।” बली स्वपत्नीसमेतः अञ्जलिं कृत्वा प्राह— “त्वया जगत्सृष्टं, नाहं कर्ता, देवेश; तव प्रभावात् मम बलं लघुत्वं गतं—किं करोमि, विश्वरूप?” “न खलु पूर्वं मया मिथ्या किञ्चिदुक्तम्, केशव; सत्यं कुरु मम वचनं—मम पृष्ठे पादं स्थापय।” तदा प्रसन्नः भगवान् त्रिरूपः देवैः पूजितः अभवत्। स प्राह— “वरं वृणीष्व, भाग्यशाली, तव भक्त्या तुष्टोऽस्मि, दैत्यराज।” स तु जगन्नाथं प्रत्युवाच— “नाहं किंचिदिच्छामि, त्रिविक्रम।” तथापि विष्णुः तस्य हृदयं विज्ञाय यदिष्टं तत् ददौ। रसातलपतनं, पुनः इन्द्रपदप्राप्तिः, स्वराज्यम्—एतान्यव्ययं हरिः श्रीमान् दत्तवान्। एवं बलिं सर्वस्वं, पुत्रपत्नीसमेतं, दत्त्वा, हरिः अमरारिम् रसातले प्रतिष्ठापयत्।